تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَ لْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ (186)
شأن نزول: اعرابى از حضرت استفسار نمود که خدا به من نزديک است تا با او راز گويم يا دور باشد تا به آواز خوانم؟ آيه شريفه نازل شد:
وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادِي عَنِّي: و چون پرسند تو را اى پيغمبر بندگان من از صفت من يا از معامله من با ايشان در وقت دعا، فَإِنِّي قَرِيبٌ: پس بگو به ايشان بدرستى که من نزديک هستم به علم و اجابت.
تبصره: اين مطلب ثابت شده است که حق تعالى از جسميت و عوارضات آن مانند مکان و زمان منزه مى‌باشد، بنابراين دورى و نزديکى نسبت به ذات الهى شايسته نخواهد بود؛ پس آيه شريفه تمثيل است به
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 339
کمال علم سبحانى به افعال و اقوال بندگان و اطلاع بر احوال آنان به منزله کسى که مکان او نزديک باشد به ايشان.
أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ: اجابت مى‌کنم دعوت داعى را، إِذا دَعانِ:
وقتى که مرا بخواند و حاجت او را روا کنم اگر حکمت و مصلحت باشد، يا سؤال او مخالف شرع نباشد. اين فرمايش تقرير و تثبيت است براى قرب و وعده دادن دعا کننده را به اجابت. فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي: پس بايد که بندگان طلب اجابت کنند مرا، يعنى چون ايشان را به ايمان و طاعت دعوت کنند، اجابت نمايند، چنانچه من اجابت دعاى آنها نمايم و مطالب ايشان را برآرم. وَ لْيُؤْمِنُوا بِي: و بايد ايمان آورند به من، يعنى بر ايمان ثابت و راسخ باشند، يا وثوق ايشان به اجابت من متحقق شود. لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ: براى اينکه ارشاد شوند بر طريق حق و ثواب، يا راه يابند به مطلوب خود که از من طلب مى‌کنند.
تنبيه: يکى از وظايف بندگى دعا است، زيرا اظهار عجز و شکستگى باشد بدرگاه سبحانى؛ و فوائد بسيار در آن مندرج و ترغيب در آن شده است:
1- صدوق از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که فرمود: الا ادلّکم على سلاح تنجيکم من عدوّکم و تدرّ ارزاقکم؟ قالوا بلى، قال تدعون باللّيل و النّهار فانّ سلاح المؤمن الدّعاء «1».
يعنى: آيا دلالت کنم شما را بر اسبابى که نجات دهد شما را از دشمن شما، و فراوان نمايد روزى شما را؟ گفتند: بلى. فرمود: دعا کنيد شب و روز، پس بدرستى که اسباب مؤمن دعا است.
2- حضرت باقر عليه السّلام فرمايد: نيست چيزى دوست‌تر بسوى خدا از اينکه بنده سؤال کند «2».
3- حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در وصيت به امام حسن
«1» اصول کافى، کتاب الدعاء، جلد 2، صفحه 468، حديث سوّم.
«2» اصول کافى، کتاب الدعاء، جلد 2، صفحه 466، حديث دوّم.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 340
عليه السّلام فرمايد: بدان آن ذاتى که به يد قدرت او است خزائن آسمان و زمين، بتحقيق اجازه فرموده در دعا کردن و متکفل شده براى تو اجابت را، و امر فرموده اينکه سؤال کنى او را تا اجابت فرمايد و طلب رحمت کنى تا بخشايش فرمايد «1».
4- فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: دعاء سلاح مؤمن، و عماد دين، و نور آسمان و زمين است «2».
5- فرمود حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم هيچ مسلمان نيست که بخواند خدا را به دعائى که نباشد در آن قطع رحم و طلب گناهى مگر آنکه عطا فرمايد خدا او را به آن دعا يکى از سه خصلت: يا عجله فرمايد به عطاى آن، و يا ذخيره فرمايد براى آخرت او، و يا رفع نمايد از او مثل آن را از بدى «3».
آداب دعا: بزرگان دستور فرموده: 1- اول و آخر آن صلوات. 2- استقبال قبله. 3- طهارت از حدث و خبث. 4- استعمال طيب. 5- تجديد توبه و استغفار. 6- صدقه دادن. 7- در مسجد بودن. 8- خضوع و خشوع. 9- تضرع و زارى. 10- حسن ظن به خدا. 11- تسميه. 12- اعتراف به گناه. 13- تقديم برادران دينى. 14- بلند کردن دست.
15- توسل بوسيله آل محمد عليهم السّلام. 16- تنظيف شکم از حرام به روزه داشتن. 17- تمجيد و ثناء الهى قبل از دعا.
تبصره: دعائم الدين- در ذيل خطبه از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام روايت نموده که مردى از آن حضرت سؤال نمود: چيست که ما مى‌خوانيم خدا را و اجابت نفرمايد؟ فرمود: قلوب شما خيانت نموده به هشت چيز:
1- شناختيد خدا را پس ادا نکنيد حق او را چنانچه واجب فرموده،
«1» نهج البلاغه، نامه 31 (طبع عبده، صفحه 53)
«2» اصول کافى، جلد 2، صفحه 468، حديث اوّل.
«3» بحار الانوار، کتاب الدعاء، جلد 93، صفحه 366، حديث 16.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 341
پس بى‌نياز نکند شما را معرفت شما.
2- ايمان آورديد به پيغمبر او و مخالفت مى‌کنيد شريعت او را، پس کجاست ثمره ايمان شما.
3- مى‌خوانيد کتاب قرآن را پس عمل ننمائيد به آن و گفتيد شنيديم و اطاعت نموديم، پس مخالفت نموديد.
4- مى‌گوئيد ما مى‌ترسيم از آتش و هر وقت مقدم شويد به آن، پس کجاست ترس شما.
5- گوئيد ما راغب بهشت هستيم و در هر وقت بجا آوريد چيزى که شما را دور مى‌کند از آن، پس کجاست رغبت شما.
6- مى‌خوريد نعمت مولا را و شکر نکنيد او را.
7- خدا امر فرمود به عداوت شما شيطان را، و شما دوستى مى‌کنيد با او.
8- قرار داديد عيوب مردم را در پيش نظر و عيوب خود را پشت سر، ملامت کنيد ديگران را و حال آنکه خود شما سزاوارتريد به ملامت. پس کدام دعا مستجاب شود براى شما در حالى که سدّ نموديد ابواب و طرق را، پس بترسيد خدا را و اصلاح کنيد اعمال خود را و خالص نمائيد سرائر را، و امر به معروف و نهى از منکر نمائيد؛ پس مستجاب فرمايد خدا دعاى شما را.