تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أُحِلَّ لَکُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِکُمْ هُنَّ لِباسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَکُمْ فَتابَ عَلَيْکُمْ وَ عَفا عَنْکُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَ ابْتَغُوا ما کَتَبَ اللَّهُ لَکُمْ وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَکُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَ لا تُبَاشِرُوهُنَّ وَ أَنْتُمْ عاکِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها کَذلِکَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (187)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 342
شأن نزول: در کتاب کافى- مضمون حديث از حضرت صادق عليه السّلام آنکه: خوردن و آشاميدن و جماع حرام بود در ماه رمضان بر کسى که مى‌خوابيد بعد از نماز عشاء، پس اتفاق افتاد براى شخصى خوابيدن، پس روز در کار خندق غش بر او عارض شد به سبب گرسنگى و تشنگى، آيه شريفه در نسخ آن تحريم نازل شد «1»:
أُحِلَّ لَکُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ: حلال گردانيده شد براى شما شب روزه، يعنى در شبى که روز آن مى‌خواهيد روزه داريد، الرَّفَثُ إِلى نِسائِکُمْ:
مجامعت با زنان خود، هُنَّ لِباسٌ لَکُمْ: زنان پوشش هستند براى شما، وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَ: و شما نيز پوشش هستيد براى ايشان.
نکته: اين کلام بيان حلال نمودن و کنايه است از موافقه. چون زوجين معتنق و ملتوى شوند به يکديگر و هر يک مشتمل مى‌شود بر ديگرى، لذا تشبيه به لباس شده که فرا مى‌گيرد بدن را.
عَلِمَ اللَّهُ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَکُمْ: تعلق يافت علم خدا به معلوم بدرستى که خيانت نمائيد نفس‌هاى خود را و ستم نمائيد بر خود به تعريض آن به عقاب و تنقيص حظ آن از ثواب. فَتابَ عَلَيْکُمْ: پس رجوع فرمود حق تعالى بر شما به رحمت خود و رخصت داد به مفطرات در شب روزه.
وَ عَفا عَنْکُمْ: و عفو فرمود و درگذشت از شما آن جنايت را و محو اثر آن
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 186، حديث هفتم.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 343
فرمود و آن حکم را که بر شما واجب فرموده بود از شما رفع نمود. فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَ: پس اين هنگام که از شما عفو و نسخ حکم را فرمود، مباشرت کنيد با زنان در شب ماه رمضان به عنوان جواز و اباحه. وَ ابْتَغُوا ما کَتَبَ اللَّهُ لَکُمْ: و طلب کنيد آنچه نوشته است خدا براى شما، يعنى تقدير نموده از اولاد. مراد آنست که غرض اصلى از مباشرت، طلب بقاى نسل باشد نه مجرد لذات و التذاذ به شهوت، زيرا حکمت از خلق شهوت و مشروعيت نکاح، ايجاد ولد است نه صرف شهوت، و لذا تأکيد در امر نکاح و ازدواج بسيار وارد شده.
وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا: و بخوريد و بياشاميد در شبهاى روزه، حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَکُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ: تا اينکه روشن شود مر شما را رشته سفيدى؛ اين کنايه است از روشنائى افق صبح. مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ: از رشته سياهى شب از فجر صادق، يعنى رشته افق سفيدى که روشنائى روز است از شب مبين گردد. خلاصه آنکه از اول شب تا طلوع صبح مجاز به افطار باشيد. ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ: پس به اتمام رسانيد روزه را تا شب که غايت روزه و آخر وقت امساک باشد از اول صبح صادق که فجر مستطير و منتشر گويند تا وقت داخل شدن شب که آن غروب آفتاب است و علامت آن زوال حمره مشرقيه است از سمت رأس. و از باب مقدمه علميه بايد يک مقدار پيش از طلوع صبح و يک مقدار از مغرب داخل شود از باب احتياط يقين به حد واجب.
بعد از آن حکم اعتکاف را فرمايد: وَ لا تُبَاشِرُوهُنَ: و مباشرت نکنيد زنان را، وَ أَنْتُمْ عاکِفُونَ فِي الْمَساجِدِ: و حال شما که معتکف و مقيم باشيد در مساجد. از حضرت سيد سجاد عليه السّلام مروى است که فرمود:
تفسير اثنا عشرى ج1 344
چنان است که دو حج و دو عمره بجا آورده «1». تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ: آنچه مذکور شد از احکام
«1» دعائم الاسلام، جلد اوّل، صفحه 286 (اين روايت، مستند به امام صادق است. در جامع احاديث الشيعه جلد 9 و بحار الانوار جلد 97 نيز همين روايت نقل شده است)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 344
روزه، اعتکاف حد الهى است که در دين محدود و مقرر فرموده است. فَلا تَقْرَبُوها: پس نزديک نشويد آن را. اين مبالغه است در منع تجاوز از آن، زيرا نزديکى که واقع نشود البته تجاوز محقق نخواهد شد.
تنبيه: آيه شريفه نهى است از نزديک شدن به حدى که حاجز است ميان حق و باطل تا به باطل نزديک نشود، چه جاى آنکه تخطى نمايد از آن؛ چنانچه فرمود حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: انّ لکلّ ملک حمى و انّ حمى اللّه محارمه و من حال حول الحمى يوشک ان يقع فيه «1». يعنى براى هر پادشاهى غرقگاهى است، و غرق الهى محرمات او سبحانه مى‌باشد. پس هر که بگذرد اطراف غرقگاه، نزديک است که واقع شود در آن.
کَذلِکَ يُبَيِّنُ اللَّهُ: همچنين بيان مى‌نمايد خداى تعالى، آياتِهِ لِلنَّاسِ:
آيات و نشانه‌هاى خود را از اوامر و نواهى و وعد و وعيد و ثواب و عقاب براى عموم مردمان. لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ: براى اينکه بپرهيزيد و از حدود تجاوز نکنيد و مخالفت اوامر و نواهى سبحانى را ننمائيد.