تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ وَ لَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا کَيْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ کانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثارُوا الْأَرْضَ وَ عَمَرُوها أَکْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها وَ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما کانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ «9»
بعد از آن به نوعى ديگر تنبيه بندگان مى‌فرمايد:
أَ وَ لَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ: آيا سير نمى‌کنند در زمين (استفهام تقريرى است) يعنى البته سير مى‌کنند در زمين مصارع قوم ثمود و عاد به وقت تجارت و مرور در مسافرت. فَيَنْظُرُوا کَيْفَ کانَ: پس ببينند چگونه و به چه کيفيت بود، عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ: سر انجام کار آنانکه بودند پيش از ايشان از امتهاى گذشته، کانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً: بودند آن گروه سخت‌تر از اهل مکه از جهت توانائى مانند عاد و ثمود و امثال ايشان. وَ أَثارُوا الْأَرْضَ: و بگردانيدند زمين را، يعنى زمين را زير و رو نمودند براى زراعت حبوب و غرس اشجار و استخراج معادن و حفر انهار و غير آن از منافع، وَ عَمَرُوها: و عمارت کردند آن را از بناى خانه‌ها و قصور و غير آن، أَکْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها: بيشتر از آنچه عمارت کردند مکّيان که اهل وادى غير ذى زرعند و مر ايشان را در غير آن موضع تبسطى نيست، يا آنکه عمر يافتند در دنيا بيشتر از اعمار قريش.
وَ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ: و آمدند ايشان را پيغمبران ايشان به آيتهاى روشن
جلد 10 - صفحه 274
و يا معجزات آشکارا، و ايشان بدان ايمان نياوردند و مخالفت و سرکشى نمودند. و چون طغيان آنها از حد گذشت و ابدا متنبه نشدند، پس از اتمام حجت، خداوند قهّار دمار از روزگار آنان درآورد و عذاب بر ايشان نازل فرمود. فَما کانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ: پس نبود خدا که ظلم کرده باشد بر ايشان، يعنى بدون ارسال رسل و انزال کتب از جانب خود و کفر و تکذيب ايشان، آنها را هلاک کرده باشد.
وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ: و لکن بودند که بر نفسهاى خود ستم مى‌کردند به جهت علم آنها به آنچه مؤدى شود به هلاکت، و عقوبت ايشان از قبول ننمودن ايمان و اصرار در کفر و عناد و لجاج و طغيان.
تنبيه: اعتماد انسانى در دنيا بر سه چيز مى‌باشد: اول قوت جسميه خود يا اعوان خود که به سبب آن مباشرت در امور کند. دوم- قوت ماليه که بدان کمک در تهيه وسائل نمايد. سوم- قوت ظهريه از بناء و عمارت که در موقع ضعف و سستى استناد به آن شود. خداوند تعالى به اين آيه شريفه آگاه فرمايد مخالفين و متمردين از اطاعت و فرمانبردارى خود را به اينکه مردمان سلف، قواى ظاهريه آنها در هر سه چيز به غايت بيشتر بوده از شما، با اين حال در موقع قهر الهى و نزول عذاب سبحانى هيچ براى آنها فايده نبخشيد بلکه عاقبت به شآمت اعمال قبيحه خود دچار و به هلاکت گرفتار شدند.
در آيه شريفه تهکم است نسبت به اهل مکه که مغرور بودند به دنيا و مفتخر به آن و موجب طغيان و سرکشى آنان از فرمان خداوند سبحان و قبول ايمان، با آنکه حال آنها به مراتب اضعف از حال امم سابقه بود، زيرا مدار امر دنيا بر تبسط است در بلاد، و تسلط بر عباد، و تصرف در اقطار زمين به انواع تصرّفات از عمارات و زراعات و غير آن؛ و اين از ايشان مسلوب است به جهت آنکه از ضعفاى امم هستند و ملجأ شده‌اند به وادى که هيچ نفع به آنها نمى‌رساند به جهت آنکه وادى غير ذى زرع است.