تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أُحِلَّ لَکُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِکُمْ هُنَّ لِباسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَکُمْ فَتابَ عَلَيْکُمْ وَ عَفا عَنْکُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَ ابْتَغُوا ما کَتَبَ اللَّهُ لَکُمْ وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَکُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَ لا تُبَاشِرُوهُنَّ وَ أَنْتُمْ عاکِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها کَذلِکَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (187)
ترجمه
حلال شد از براى شما شب روزه جماع با زنانتان آنها لباسند از براى شما و شما لباسيد از براى آنان دانست خدا که شما بوديد خيانت مى‌کرديد با خودهاتان پس پذيرفت توبه شما را و عفو کرد از شما پس اکنون مباشرت کنيد با ايشان و بجوئيد آنچه را نوشت خدا از براى شما و بخوريد و بياشاميد تا پديدار شود از براى شما رشته سفيد از رشته سياه از صبح صادق پس تمام کنيد روزه را تا
جلد 1 صفحه 233
شب و مباشرت نکنيد با ايشان با آنکه شما مقيمانيد در مسجدها اينست حدهاى خدا پس نزديک نشويد آنها را اين چنين بيان ميکند خدا آيتهاى خود را براى مردم باشد که آنها پرهيزکار شوند.
تفسير
شب روزه شبى است که فرداى آنروز بايد روزه داشت و رفث کنايه از جماع است و معنى اصلى آن هتک ستر است و باعتبار آنکه جماع نوعا ملازم با اين معنى است اطلاق شده است و اينکه متعدى بالى شده براى آنستکه متضمن معنى افضاء شده که به معنى خلوت با زن است و متعدى بالى ميشود و سبب حليت آنستکه آنها به منزله لباس مردانند و مردان به منزله لباس آنها و نميتوانند از يکديگر جدا شوند و با کثرت مخالطت و شدت ملابست و معاشرت صبر و خوددارى از اين عمل مشکل است و در جوامع از حضرت صادق (ع) نقل نموده است که در صدر اسلام مقاربت با زن در شب و روز ماه رمضان حرام بود و همچنين غذا خوردن بعد از خواب در شب حرام بود دسته از جوانان شب مقاربت با زنان مينمودند و مستور ميداشتند و يکى از اصحاب که مطعم بن جبير نامداشت خوابيد پيش از افطار و در حفر خندق حاضر شد و غش کرد پس اين آيه نازل شد که دلالت دارد بر حلال شدن جماع در شب و خوردن بعد از خواب و مراد از عفو الهى اين ترخيص است و در مجمع نقل نموده اختلاف عامه را در اسم اين مرد و آنکه گفته‌اند پس از بيان حال آن مرد در نزد پيغمبر (ص) عمر اعتذار جست از آنحضرت و اقرار نمود بر آنکه اين عمل محرم را من با زوجه خود بعد از نماز عشاء بجا آوردم و پس از او چند نفر ديگر جرئت نموده اقرار کردند و اين آيه نازل شد حقير عرض ميکنم بنابراين خيانت و معصيت کسانى که مرتکب اين عمل شدند بر عامه ثابت ميشود بنص آيه شريفه و آنکه کسيکه ابتدا اقرار نموده با آنکه جوان هم نبوده از خدا و پيغمبر (ص) شرم نداشته چون اقرار به معصيت هم تجرى و معصيت است و نميدانم چرا از پيغمبر (ص) معذرت خواسته با آنکه بايد از خدا معذرت بخواهد اگر اعتقاد بخدا داشته و ميدانسته که پيغمبر از پيش خود حکمى نميکند در هر حال خدا ميدانست که مردم ظلم و خيانت ميکنند با نفوس خودشان که خود را در معرض عقاب الهى قرار ميدهند و ناقص مينمايند حظ خودشان را از ثواب پس پذيرفت توبه آنها را چون توبه نمودند و ترخيص فرمود
جلد 1 صفحه 234
نزديکى با زنان را و تسهيل فرمود بر آنها امر را و محو نمود اثر گناه را پس حکم فرمود بعد از نسخ حکم سابق بآنکه با زنان مباشرت نمايند يعنى نزديکى کنند و طلب نمايند آنچه را مقدر فرموده است و نوشته است در لوح محفوظ از براى آنها از اولاد بسبب مقاربت با زنان يعنى براى شهوترانى اين عمل را نبايد انجام داد بلکه براى کثرت نسل که مقصود اصلى از نکاح است بايد بجا آورد و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه طلب کنيد آنچه را مباح نموده است خداوند بر شما بعد از منع چون خداوند دوست دارد آنچه را رخصت داده است مردم مرتکب شوند چنانچه دوست دارد آنچه را منع فرموده اجتناب نمايند و از صادقين عليهما السلام مروى است که مکروه است جماع در شب اول هر ماه مگر شب اول ماه رمضان که مستحب است حقير عرض مى‌کنم شايد عمل برخصت که مطلوب الهى است بهمان شب اول حاصل ميشود چون يک نوع شکرگزارى عملى است از اين ترخيص و مراد از رشته سفيد که ظهور آن آخر حد جواز خوردن و آشاميدن است سفيدى منتشر در افق است که از آن بصبح صادق تعبير ميشود و مراد از رشته سياه تاريکى ممتد مجاور با آنست و اين بر سبيل تشبيه است و براى توضيح بيان شده است رشته سفيد بانکه از جنس فجر است تا بقرينه مقابله معلوم شود حال رشته سياه که از جنس ظلمت است و در منهج الصادقين روايت نموده است که بعضى از اصحاب رشته سفيد و سياهى در برابر ميگذاردند و چون بسبب روشنى از يکديگر ممتاز ميشدند از مفطرات اجتناب مى- نمودند لهذا من الفجر در آيه شريفه نازل شد براى توضيح مراد از رشته سفيد و سياه و در اول نزول کلام الهى مجرد از اين بيان بود و در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که مراد امتياز سفيدى روز است از سياهى شب و در تهذيب از آن حضرت روايت نموده که کسى پرسيد بايد بخورم در شب ماه رمضان تا شک کنم در روز فرمود بخور تا شک نکنى در روز و در تهذيب و کافى و عياشى از آنحضرت روايت شده که پرسيدند از دو نفر که يکى از آن دو يقين بطلوع فجر پيدا کرده و ديگرى شک دارد فرمود آنکس که شک دارد بخورد و آنکس که يقين حاصل نموده حرام است بر او خوردن چون خداوند نهايت خوردن را يقين بطلوع فجر قرار داده است و در کافى و فقيه و عياشى از آنحضرت روايت شده که اين آيه نازل شد در باره خوات بن جبير انصارى که در واقعه خندق با پيغمبر بود و روزه داشت چون
جلد 1 صفحه 235
شب شد به منزل آمد و پيش از نزول اين آيه حکم اين بود که اگر کسى قبل از افطار بخواب ميرفت بايد روزه را تا روز ديگر ادامه دهد از قضا آنشب طعام در در منزل او حاضر نبود اهل بيت او گفتند اندکى صبر نما تا غذا حاضر شود او تکيه نمود و بخواب رفت بعد از حاضر شدن طعام گفتند بخواب رفتى او هم با گرسنگى شب را بروز آورد و فرداى آنشب هم در حفر خندق کمک نمود تا غش کرد و پيغمبر بر او مرور فرمود و آن حال را مشاهده کرد پس اين آيه نازل شد و قمى بر اين روايت علاوه نموده است حرمت مقاربت با زن را در صدر اسلام و آن که جوانان نميتوانستند صبر کنند و نهايت روزه مغرب شرعى است که اول شب است و نهى شده است از مقاربت با زنان در حال اعتکاف و آن عبارت است از اقامه در مسجد جامع بلد براى عبادت و آدابى دارد که در کتب فقهيه مفصلا ذکر شده است و احکام مذکوره محرمات الهى است که از آن تعبير بحدود شده است يعنى غرق گاه است پس نزديک نشويد آنرا و در حديث نبوى وارد شده است که هر پادشاهى را غرق گاهى است و غرقگاه خداوند محرمات او است و کسيکه گردش کند در اطراف غرقگاه ايمن نيست از آنکه واقع شود در آن پس نزديک نبايد شد و چنانچه خداوند اين احکام را بيان فرمود بيان مى- فرمايد حجج و دلائل بر احکام خود را براى مردم تا بپرهيزند از مخالفت اوامر و نواهى او.