اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ مِن آياتِه‌ِ أَن خَلَقَکُم مِن تُراب‌ٍ ثُم‌َّ إِذا أَنتُم بَشَرٌ تَنتَشِرُون‌َ «20»
و از جمله آيات الهي اينکه است که خداوند خلق فرمود شما را از خاک. پس از آن شما بشر
جلد 14 - صفحه 374
شديد و منتشر شديد در اطراف زمين.
اي همه هستي ز تو پيدا شده || خاک ضعيف از تو توانا شده
انسان اعجوبة الکون است. اولا مرکب است از جسم مادي آنهم اضعف ماديات که خاک، باشد و روح مجرد ملکوتي، اشرف مجردات و همين ظاهر مادي منشأ شد که شيطان زير بار سجده به آدم نرفت و گفت لَم أَکُن لِأَسجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقتَه‌ُ مِن صَلصال‌ٍ مِن حَمَإٍ مَسنُون‌ٍ (سوره حجر آيه 33) و گفت: خَلَقتَنِي مِن نارٍ وَ خَلَقتَه‌ُ مِن طِين‌ٍ (سوره اعراف آيه 12) و اينکه ترکيب بود که خداوند به قدرت خود باليد و فرمود: ثُم‌َّ أَنشَأناه‌ُ خَلقاً آخَرَ فَتَبارَک‌َ اللّه‌ُ أَحسَن‌ُ الخالِقِين‌َ (سوره مؤمنون آيه 14) آنهم به بهترين صورتها که مي‌فرمايد: وَ صَوَّرَکُم فَأَحسَن‌َ صُوَرَکُم- الي قوله- فَتَبارَک‌َ اللّه‌ُ رَب‌ُّ العالَمِين‌َ (سوره مؤمن آيه 64).
وَ مِن آياتِه‌ِ آيات الهي بسيار است و في کل شي‌ء له آية تدل علي انه واحد و از جمله اينکه آيات خلقت انسان:
أَن خَلَقَکُم مِن تُراب‌ٍ مبدء خلق انسان از خاک است چنانچه به ملائکه فرمود: إِنِّي خالِق‌ٌ بَشَراً مِن صَلصال‌ٍ مِن حَمَإٍ مَسنُون‌ٍ (سوره حجر آيه 28) و نطفه که از خالص مأکولات گرفته مي‌شود هم از خاک است. زيرا جميع اغذيه و اطعمه از خاک موجود شده و رشد و بقاء انسان هم به همين اغذيه و اطمعه است که از خاک است.
ثُم‌َّ إِذا أَنتُم بَشَرٌ تَنتَشِرُون‌َ انبياء را از همين خاک خلق فرمود که گفتند: «الانسان مرکب من ظهر و بطن و روح و بدن و سرو علن» اگر جنبه حيواني بدني غالب شد از سگ پست‌تر مي‌شود و اگر جنبه عقلاني غالب شد، اشرف از ملائکه مي‌گردد.
آدمي زاده طرفه معجوني است || کز فرشته سرشته و از حيوان
گر کند ميل اينکه، شود به از اينکه || ور کند ميل آن شود پس از آن
«فمن غلب عقله علي شهوته فهو اشرف من الملائکة و من غلب شهوته علي عقله فهو اخس من البهائم».
375