اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أُحِل‌َّ لَکُم لَيلَةَ الصِّيام‌ِ الرَّفَث‌ُ إِلي نِسائِکُم هُن‌َّ لِباس‌ٌ لَکُم وَ أَنتُم لِباس‌ٌ لَهُن‌َّ عَلِم‌َ اللّه‌ُ أَنَّکُم کُنتُم تَختانُون‌َ أَنفُسَکُم فَتاب‌َ عَلَيکُم وَ عَفا عَنکُم فَالآن‌َ بَاشِرُوهُن‌َّ وَ ابتَغُوا ما کَتَب‌َ اللّه‌ُ لَکُم وَ کُلُوا وَ اشرَبُوا حَتّي يَتَبَيَّن‌َ لَکُم‌ُ الخَيطُ الأَبيَض‌ُ مِن‌َ الخَيطِ الأَسوَدِ مِن‌َ الفَجرِ ثُم‌َّ أَتِمُّوا الصِّيام‌َ إِلَي اللَّيل‌ِ وَ لا تُبَاشِرُوهُن‌َّ وَ أَنتُم عاکِفُون‌َ فِي المَساجِدِ تِلک‌َ حُدُودُ اللّه‌ِ فَلا تَقرَبُوها کَذلِک‌َ يُبَيِّن‌ُ اللّه‌ُ آياتِه‌ِ لِلنّاس‌ِ لَعَلَّهُم يَتَّقُون‌َ (187)
(در شب روزه نزديکي با زنانتان براي شما حلال شد، آنان پوشش شما و شما پوشش آنان هستيد خدا دانست که شما با خويشتن خيانت کرديد پس توبه شما را پذيرفت و از شما عفو نمود، اکنون با ايشان نزديکي کنيد و طلب کنيد آنچه را خدا براي شما نوشته و بخوريد و بياشاميد تا براي شما آشکار شود ريسمان سفيد از ريسمان سياه از صبح، سپس روزه را باتمام برسانيد تا شب، و با زنانتان نزديکي نکنيد و حال آنکه در مساجد معتکف باشيد اينها حدود خدايي است پيرامون آن نگرديد، اينچنين خداوند آياتش را براي مردم بيان ميکند تا پرهيزکار شوند) «أُحِل‌َّ لَکُم» حلال مقابل حرام و بمعني ترخيص است و با واجب و مستحب‌ّ و مباح و مکروه سازگار است و حرام بمعني ممنوع است و بحث در اينکه اشياء در اصل اولي حظر يعني منع است تا حليتش از شرع ثابت شود يا اصل اولي اباحه است تا حرمتش محقق گردد بحث قليل الفائده است بعد از آنکه در شريعت مطهره وارد شده که «
کل شي‌ء لک حلال حتي تعلم انه حرام
» و در رواية مصعدة بن صدقه
جلد 2 - صفحه 340
ميفرمايد «
و الاشياء کلها علي هذا حتي تستبين او تقوم به البينة
» لَيلَةَ الصِّيام‌ِ مراد شبي است که روزش روزه ميداريد چه روزه واجب باشد يا مستحب‌ّ و چه ماه رمضان باشد و چه غير آن، چون در روز روزه جماع بالاتفاق مفطر است و اگر روزه واجب باشد حرام و مفطر است، و تعبير بليلة براي اينست که دلالت بر جنس ليل ميکند و همه ليالي صيام را شامل است.
الرَّفَث‌ُ إِلي نِسائِکُم اصل رفث افصاح و تصريح بچيزي است که بايد از آن کنايه نمود و در اينجا مراد جماع است چنانچه در آيه حج فَلا رَفَث‌َ وَ لا فُسُوق‌َ وَ لا جِدال‌َ فِي الحَج‌ِّ«1» همين معني مراد است و تعديه بالي نسائکم براي اينست که متضمن معني افضاء يعني رفتن نزد زنان است و مراد از نسائکم اعم‌ّ از زنان دائمي يا انقطاعي يا کنيزکان است غير از ساير زنان که مطلقا حرام است.
هُن‌َّ لِباس‌ٌ لَکُم وَ أَنتُم لِباس‌ٌ لَهُن‌َّ کنايه از اينکه زنها ساتر عيوب شوهرها و شوهرها ساتر عيوب زنها هستند چنانچه لباس ساتر عورت است، و حافظ شئون يکديگر و اسباب زينت هم هستند چنانچه لباس حافظ بدن و باعث زينت انسان است، و اينکه جمله مستأنفه است و سبب حلال بودن جماع را در شبهاي روزه بيان ميکند يعني چون زن نسبت بمرد بمنزله لباس است و اجتناب از آن در مدت يک ماه مشکل است و همچنين مرد نسبت بزن، از اينجهت در شبهاي روزه نزديکي با آنان حلال شد تا اينکه اجتناب قابل تحمل باشد عَلِم‌َ اللّه‌ُ أَنَّکُم کُنتُم تَختانُون‌َ أَنفُسَکُم تختانون از خيانت است و مراد از اختيان بنفس ارتکاب معصيت است و از اينکه جمله استفاده ميشود که قبل از نزول اينکه آيه در ليالي شهر رمضان، جماع يا مطلقا حرام بوده يا بعد از خواب شب، و
1- سوره بقره آيه 193
جلد 2 - صفحه 341
خداوند تفضلا علي النّاس اينکه حکم را نسخ فرمود و بر طبقش اخباري نيز وارد شده که متعرض ميشويم و از اينجا استفاده ميشود که حکم صوم با نزول آيه کُتِب‌َ عَلَيکُم‌ُ الصِّيام‌ُ تا آخر آيات سه‌گانه تشريع شده بود و بر طبقش عمل مينمودند و اينکه آيه بعدا نازل شد و قسمتي از حکم سابق را نسخ نمود و نميتوان گفت اينکه آيه با آيات قبل يک مرتبه نازل شده زيرا نسخ قبل از عمل معني ندارد و لازمه آن لغو بودن جعل اولي است.
فَتاب‌َ عَلَيکُم وَ عَفا عَنکُم توبه شما را نسبت بخيانت بنفس گذشته پذيرفت و نسبت بآينده اينکه حکم را از شما برداشت.
فَالآن‌َ بَاشِرُوهُن‌َّ مباشرت کنايه از جماع و اينکه امر براي ترخيص است نه وجوب زيرا در مقام توهم حظر است و ميتوان از آن استحباب استفاده نمود طبق حديثي که در مجمع البيان از اکثر مفسرين نقل ميکند که فرمود «
ان‌ّ اللّه يحب‌ّ ان يؤخذ برخصه کما يؤخذ بعزائمه
» و از حضرت باقر و صادق (ع) روايت کرده که فرمودند در شبهاي اول هر ماهي جماع مکروه است مگر شهر رمضان بواسطه همين آيه.
وَ ابتَغُوا ما کَتَب‌َ اللّه‌ُ لَکُم ابتغاء بمعني طلب است يعني طلب کنيد آنچه را خداوند براي نفع شما جعل نموده و هر چه را خدا براي شما حلال نموده و شما را در آن رخصت داده بگيريد و آنچه را حرام نموده رها کنيد و گفتند مراد از ابتغاء ما کتب اللّه طلب ذريه است يعني مقصد شما از مباشرت زنان تنها قضاء شهوت نباشد بلکه طلب فرزند و بقاء نسل را هم منظور داريد.
وَ کُلُوا وَ اشرَبُوا حَتّي يَتَبَيَّن‌َ لَکُم‌ُ الخَيطُ الأَبيَض‌ُ مِن‌َ الخَيطِ الأَسوَدِ مِن‌َ الفَجرِ امر باکل و شرب نيز امر ترخيصي است نه وجوبي زيرا اينکه امر نيز در مقام توهم حظر و منع است.
جلد 2 - صفحه 342
و از اينکه جمله استفاده ميشود که اکل و شرب در شب ماه رمضان نيز في الجمله ممنوع بوده و گفتند بعد از خواب حرام بوده يعني اگر بعد از نماز عشاء ميخوابيدند و بعدا بيدار ميشدند براي آنها اکل و شرب حرام بود و بر طبق اينکه اخباري روايت شده چنانچه در مجمع البيان از تفسير علي بن ابراهيم قمي ره حديثي نقل کرده که خلاصه مضمون آن حديث اينست که «حضرت صادق عليه السّلام فرمود خوردن و آشاميدن در شهر رمضان در شب بعد از خواب حرام بود و نکاح مطلقا در شب و روز ماه رمضان حرام بود و مردي از اصحاب رسول خدا که او را خوّات بن جبير انصاري«1» ميگفتند برادر عبد اللّه بن جبير پير مردي ضعيف بود و با رسول خدا در خندق روزه بود پس در شام بخانه آمد و طعام خواست گفتند نخواب تا طعام آماده کنيم ولي پيش از اينکه افطار کند خواب او را ربود و هنگامي که بيدار شد گفت ديگر بر من حرام است در اينکه شب افطار کنم و فردا صبح که در خندق حاضر شد بيهوش گرديد و رسول خدا او را ديد و بر او رقت نمود و نيز جمعي از جوانان در شب رمضان مخفيانه با زنان خود مجامعت مينمودند پس خداوند تبارک و تعالي از روي تفضل اينکه حکم يعني حرمت جماع در شب ماه رمضان و حرمت «اکل و شرب بعد از نوم را برداشت» و مراد از خيط ابيض سفيده صبح صادق است که در کنار افق در طرف مشرق مثل يک خط مستطيلي عرضا کشيده ميشود و بالاي آن خط سياهي است که همان سياهي شب باشد.
و کلمه من الفجر بيان خيط ابيض است و مراد فجر ثاني است که فجر صادقش ميگويند نه فجر اول که فجر کاذبش نامند و مانند خط سفيد عمودي شبيه دم گرگ ظاهر ميشود و از اينجهت آن را ذنب السرحان نامند.
1- در جمع الجوامع معطم بن جبير برادر عبد اللّه إبن جبير ضبط نموده ولي در قمي و کافي و فقيه و عياشي خوات بن جبير ضبط شده.
جلد 2 - صفحه 343
ثُم‌َّ أَتِمُّوا الصِّيام‌َ إِلَي اللَّيل‌ِ غايت داخل در مغيي نيست يعني مدت روزه آخر روز است که باول شب وصل ميشود که عبارت از استتار تمام قرص خورشيد در تمام نقاط شهر از سطح زمين تا بالاي کوه است و شناخته ميشود بذهاب سرخي از طرف مغرب تا بالاي سر يعني نصف سطح بالا از سرخي خالي شود و سرخي بطرف مشرق بيفتد و بمجرد غروب شمس از نظر که مذهب عامه و جماعتي از خاصه است نميتوان افطار نمود.
وَ لا تُبَاشِرُوهُن‌َّ وَ أَنتُم عاکِفُون‌َ فِي المَساجِدِ عکوف و اعتکاف بمعني اقامت در جايي است و اعتکاف در اصطلاح فقه عبارت از اقامت در بعضي مساجد براي عبادت است و آن داراي احکام و مسائلي است که فقهاء در کتب فقهيه بعد از کتاب صوم متعرض ميشوند و اقل‌ّ اعتکاف سه روز است دو روز اول مستحب‌ّ و روز سوم واجب است و همچنين روز چهارم و پنجم مستحب‌ّ و روز ششم واجب و هکذا هر دو روز مستحب‌ّ و روز سوم واجب ميشود و اعتکاف بسا بنذر و ساير موجبات واجب ميگردد.
و لازم است که در يکي از چهار مسجد (مسجد الحرام- مسجد النبي- مسجد اقصي- مسجد کوفه) يا در مساجد جامعه در ساير بلاد باشد و در مدت اعتکاف بايد از مسجد خارج نشود مگر براي امر ضروري و روزه شرط صحت اعتکاف است و جماع مطلقا (در شب و روز) در ايام اعتکاف حرام است چنانچه مفاد همين جمله است و ساير فروع اينکه مسئله مربوط بکتب فقهيه است تِلک‌َ حُدُودُ اللّه‌ِ فَلا تَقرَبُوها يعني اينکه احکامي که درباره روزه و اعتکاف گفته شد حدود الهي است و حدّ عبارت از منتهي هر چيزي و حاجز بين دو چيز است و براي هر چيز حدّي است که تا آن حدّ مربوط بآن شيئي است مثلا اخلاق حسنه هر يک داراي حدّي است که اگر از آن تجاوز نمود بجانب افراط يا تفريط ميرسد و همچنين است عقائد و افعال و ساير امور که همه محدود بحدي
جلد 2 - صفحه 344
هستند و غير محدود تنها ذات اقدس حق تبارک و تعالي است که به هيچ وجه محدود بحدي نيست.
و حکماء گفته‌اند: «الشي‌ء اذا جاوز عن حدّه انعکس الي ضدّه» و مفاد (لا تقربوها) همين است يعني نزديک بحدّ نشويد مبادا داخل در آن شده و مرتکب حرام گرديد چنانچه در فرائد حديثي از امير المؤمنين عليه السّلام نقل کرده که قسمتي از آن اينست
(فمن يرتع غنمه حول الحمي يوشک ان يدخلها)
و از اينکه جمله از آيات استفاده ميشود که هيچگونه تصرف و دخالتي در احکام شرع نميتوان نمود.
کَذلِک‌َ يُبَيِّن‌ُ اللّه‌ُ آياتِه‌ِ لِلنّاس‌ِ لَعَلَّهُم يَتَّقُون‌َ خداوند آيات خود را از اوامر و نواهي و حجج و ادله و احکام براي نفع عموم مردم بيان ميکند و غرض اصلي حصول تقوي يعني ترک محرمات و فعل طاعات و انجام وظائف عبوديت مي‌باشد.