اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لا تَأکُلُوا أَموالَکُم بَينَکُم بِالباطِل‌ِ وَ تُدلُوا بِها إِلَي الحُکّام‌ِ لِتَأکُلُوا فَرِيقاً مِن أَموال‌ِ النّاس‌ِ بِالإِثم‌ِ وَ أَنتُم تَعلَمُون‌َ (188)
(و مالهاي يکديگر را در ميانتان بباطل صرف مکنيد و نميتوان رشوه نزد حکام جور بفرستيد براي اينکه قسمتي از اموال مردم را بخوريد و حال آنکه ميدانيد) وَ لا تَأکُلُوا أَموالَکُم بَينَکُم بِالباطِل‌ِ مراد اکل مقابل شرب نيست بلکه مطلق تصرف است يعني لا تتصرفوا في اموالکم چنان که متعارف است کسي که در مال ديگري تصرف کند ميگويند مال او را خورد، و مراد از اموالکم اموال يک ديگر است چنانچه لا تَقتُلُوا أَنفُسَکُم مقصود اينست که يک ديگر را نکشيد
جلد 2 - صفحه 345
و بينکم متعلق به لا تأکلوا است و بالباطل يعني بوجه غير مشروع، يعني اموال يکديگر را در ميان خود تصرف غير مشروع نکنيد و توضيح اينکه مطلب اينست که طرق مقرره در شريعت براي تصرف مالکانه، و بعبارت ديگر طرقي که سبب ملکيت ميگردد معين و مضبوط است و خلاصه آنها از اينقرار است:
1- حيازت با شرايط معينه در مباحات اصليّه 2- ميراث مطابق مقررات شرعيه 3- تجارت با مراعات شرايط معامله و متعاملين و عوضين 4- اجرت بر عمل بشرط اينکه عمل مباح باشد 5- صنعت و کسب با رعايت شرايط آن 6- تمليکات رايگان مانند هبه، هديه، خمس، زکاة، کفارات، صدقات، و امثال اينها که اينها طرق مشروع تصرف است و طرق غير مشروع که اکل مال بباطل است آنهم اقسامي دارد مانند غصب عدواني، سرقت، قمار، کم فروشي، ربا، رشوه، کسب‌هاي حرام، معاملات باطل، اجرت بر عمل حرام مانند رقص آواز و امثال اينها، عامل ظالم شدن، غش در معامله، بيع شراب يا انگور براي ساختن شراب يا چوب فلزات براي ساختن بت، خوردن مال يتيم، فروش آلات لهو و لعب و قمار و ظروف طلا و نقره و مجسمه و بليط بخت آزمايي بيع مصحف بکافر و بيع نجاسات، سحر و فال‌گيري و بسيار ديگر از کارهاي غير مشروع که امروزه در ميان مردم رواج دارد و اهميتي بآن نميدهند و بالنتيجه مالهاي حرام که قسم عمده اموال را تشکيل ميدهد با مالهاي حلال مخلوط شده و بدست آوردن حلال امر مشکلي گرديده است.
وَ تُدلُوا بِها إِلَي الحُکّام‌ِ عطف بتأکلوا مدخول لاء ناهيه است يعني و لا تدلوا و اينکه عطف از قبيل عطف خاص بعام است زيرا يکي از مصاديق اکل مال بباطل است و (تدلوا) از ادلاء بمعني دلو در چاه کردن و آب کشيدن است و کنايه از بردن مال نزد حکام جور است براي اينکه مطابق ميل رشوه دهنده حکم کنند،
جلد 2 - صفحه 346
کان‌ّ مالي را که بعنوان رشوه نزد حاکم جور ميفرستند که بسبب او مال مردم را بخورند تشبيه شده بدلوي که در چاه ميافکنند که بتوسط حبل آن آب را از مرکزش بکشند و مراد از حکام، حکام جورند بقرينه ذيل آيه لِتَأکُلُوا فَرِيقاً مِن أَموال‌ِ النّاس‌ِ بِالإِثم‌ِ که در هر زماني از قبل سلاطين جور منصوبند و در اموال مردم بعنوان ولايت تصرف ميکنند و فريق بمعني قطعه و قسمتي از شيئي است يعني براي اينکه قسمتي از اموال مردم را بگناه بواسطه حکم حاکم تصرف کنيد و از اينکه جمله استفاده ميشود مالي را که بحکم حاکم جور کسي بگيرد اکل مال بباطل است و در اخبار تصريح شده که اگر واقعا هم ذيحق باشد و حاکم جائر هم بحق حکم کند تصرف در آن مال سخت است چون بحکم طاغوت متصرف شده و فقهاء هم متعرض شده‌اند که اگر ممکن است و لو از راه تقاص، مال خويش را اخذ کند جايز نيست بقضات جور رجوع کند، بلي اگر راه منحصر باشد مانعي ندارد.
وَ أَنتُم تَعلَمُون‌َ با اينکه ميدانيد اينکه کار براي شما حرام است و ميدانيد اينکه حکام جور که چه حق‌هايي را باطل ميکنند و چه باطل‌هايي را بصورت حق‌ّ جلوه ميدهند و چه حکمهاي خلاف شرع مي‌نمايند.