اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يَسئَلُونَک‌َ عَن‌ِ الأَهِلَّةِ قُل هِي‌َ مَواقِيت‌ُ لِلنّاس‌ِ وَ الحَج‌ِّ وَ لَيس‌َ البِرُّ بِأَن تَأتُوا البُيُوت‌َ مِن ظُهُورِها وَ لکِن‌َّ البِرَّ مَن‌ِ اتَّقي وَ أتُوا البُيُوت‌َ مِن أَبوابِها وَ اتَّقُوا اللّه‌َ لَعَلَّکُم تُفلِحُون‌َ (189)
(از تو از ماهها سؤال ميکنند بگو آنها ميقاتها براي مردم و براي حج‌ّ است
جلد 2 - صفحه 347
و نيکي اينکه نيست که خانه‌ها را از پشت آن داخل شويد بلکه واجد نيکي کسي است که داراي تقوي باشد، و خانه‌ها را از درهاي آنها وارد شويد و از معصيت خدا بپرهيزيد تا اينکه رستگار شويد» يَسئَلُونَک‌َ عَن‌ِ الأَهِلَّةِ اهّله جمع هلال است که عبارت از ماه نو باشد و بعضي گفتند دو شب اول را هلال گويند و بعضي تا سه شب و برخي ديگر تا هفت شب را هلال گفتند و وجه تسميه آن بهلال بمناسبت اينست که صداي مردم در موقع رؤيت آن بنشان دادن بيکديگر بلند ميشود و اصل آن از اهل الصبي است که آواز کردن کودک هنگام ولادت باشد.
و سؤال از اهله از اينجهت بوده که چرا ماه مانند خورشيد و ساير ستارگان هميشه بيک ميزان طلوع و غروب نميکند بلکه حالات مختلفه دارد که شب اول ماه در منتهي ضعف در روشني است و هر شب روشن‌تر ميشود تا بدر ميگردد و سپس باز رو به ضعف ميرود تا بمرتبه محاق برسد.
و يا اينست که اينکه نکته را متوجه نبودند که ماه از خود نور ندارد و از خورشيد کسب نور ميکند و هر مقدار از آن که مقابل نور خورشيد قرار گيرد براي اهل زمين نمايان ميگردد، و يا اينکه نکته را متوجه بوده و از حکمت و فائده آن ميپرسيدند که اينکه اوضاع براي ماه بچه منظور مقرر شده است، و از طرز جواب معلوم ميگردد که سؤال از حکمت آن بوده است.
قُل هِي‌َ مَواقِيت‌ُ لِلنّاس‌ِ وَ الحَج‌ِّ بناي عرب در تاريخ و اموري که با اوقات ارتباط دارد بر ماه و سال قمري بوده و دوازده ماه را يک سال حساب نموده، مبدء سال را ماه محرم و آخر آن را ماه ذي الحجة ميگرفتند و براي هر ماه نامي گذارده‌اند چنانچه هر طائفه براي تاريخ و تقدير زمان مسلکي اتخاذ نمودند ايرانيان سال شمسي و سير خورشيد بر بروج دوازده گانه را براي تاريخ اختيار نمودند و هر
جلد 2 - صفحه 348
برج را نامي نهادند مانند فروردين، ارديبهشت، خرداد، و روميان بنام تشرين، کانون، شباط، آذر، نيسان و غيره نام نهادند. و فرنگ بنام ديگر نامگذاري نمودند و دانشمندان عرب نيز بنام حمل و ثور و جوزا ... ناميدند ولي چون عموم مردم از تاريخ برجي مطلع نيستند و اکثر تا بتقويم مراجعه نکنند اول و آخر برج را نميدانند علاوه بر اينکه مبدء سال نسبت بهر طايفه مختلف است و آنچه تشخيص آن براي همه ميسر و مشاهده است همين اختلافات قمر است که تمام افراد بشر از خواص‌ّ و عوام آن را درک ميکنند، و لذا اغلب احکام شرع بر ماههاي قمري وضع شده مانند روزه و حج و بلوغ دختر و پسر و اعياد مذهبي و همچنين مواليد و وفيات پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه طاهرين بر اينکه تاريخ است.
پس خلاصه جواب سؤال کنندگان اينست که فائده نو بنو شدن ماهها حفظ مواقيت براي مردم است که اوقات عبادات و ساير اموري که احتياج بحفظ وقت و زمان دارد بشناسند.
و کلمه (للناس) فائده عمومي اهله را ذکر ميکند که نسبت بجميع مردم است و کلمه «و الحج» از باب عطف خاص بعام است و ممکن است تخصيص بذکر از اينجهت بوده که اختصاص بطائفة خاص دارد که اهل استطاعت باشند.
وَ لَيس‌َ البِرُّ بِأَن تَأتُوا البُيُوت‌َ مِن ظُهُورِها اينکه حکم ديگري است و از براي اينکه جمله ظاهري است که لازم المراعات است و آن اينست که خانه‌ها را از پشت داخل نشويد و ظهر مقابل بطن است و ممکن است مراد بام خانه باشد که از وراء خانه ببام رفتن و داخل خانه شدن باشد.
و اينکه کار خوبي نيست زيرا بسا در خانه زنها مکشوفه يا مردها بوضع غير مناسب باشند و يا خانه‌هاي همسايه‌ها پيدا باشد و بسا موجب ارتکاب محرماتي که منافي با تقوي است ميگردد و لذا ميفرمايد:
جلد 2 - صفحه 349
وَ لکِن‌َّ البِرَّ مَن‌ِ اتَّقي وَ أتُوا البُيُوت‌َ مِن أَبوابِها نيکي آنست که انسان داراي تقوي باشد، و خانه‌ها را از در آن وارد شويد يعني لازمه تقوي اينست که خانه‌ها را از در آن و باذن اهلش وارد شويد چنانچه در آيه ديگر ميفرمايد:
لا تَدخُلُوا بُيُوتاً غَيرَ بُيُوتِکُم حَتّي تَستَأنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلي أَهلِها«1» و ممکن است مراد نهي از آن عملي باشد که بعضي از طوائف عرب در موقع احرام انجام ميدادند که نقبي در مؤخّر خانه ايجاد نموده و از آن داخل و خارج ميشدند چنانچه در مجمع از حضرت باقر عليه السّلام روايت کرده
کانوا اذا احرموا لم يدخلوا بيوتهم من ابوابها و لکنهم کانوا ينقبون في ظهور بيوتهم اي في مؤخرها نقبا يدخلون و يخرجون منه فنهوا عن التدين بها
» و براي اينکه جمله معني ديگري است و آن اينست که رسيدن بهر مقصودي راهي دارد و بايد از راه آن وارد شد و راه اخذ احکام و معارف دين امير المؤمنين و ائمه طاهرين ميباشند و هر که طالب دين است بايد از اينکه در وارد شود چنان که در حديثي که متواتر بين خاصه و عامه است پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود:
انا مدينة العلم و علي بابها و لا يؤتي المدينة الا من بابها
و در بعض اخبارش دارد که فرمود «
انا مدينة الحکمة و علي بابها و من اراد الحکمة فليأتها من بابها
» و در مجمع از حضرت باقر عليه السّلام روايت کرده که فرمود «
آل محمّد ابواب اللّه و وسيلته و الدعاة الي الجنة و القادة اليها و الادلاء عليها الي يوم القيمة».
و در صافي از احتجاج از امير المؤمنين عليه السّلام روايت کرده که فرمود «
نحن البيوت الّتي امر اللّه ان يؤتي من ابوابها نحن باب اللّه و بيوته الّتي يؤتي منه فمن تابعنا و اقرّ بولايتنا فقد اتي البيوت من ابوابها و من خالفنا و فضّل علينا غيرنا فقد اتي البيوت من ظهورها» الحديث.
1- سوره نور آيه 27
جلد 2 - صفحه 350
وَ اتَّقُوا اللّه‌َ لَعَلَّکُم تُفلِحُون‌َ معني تقوي و مراتب آن و صفات متقين و ساير مطالب راجعه بآن در مواقعي از اينکه کتاب ذکر شد«1» و همچنين معني لعل نسبت بخدا«2» و معني فلاح«3» بيان گرديد و لزومي بتکرار نيست، و مطلبي را که بايد متذکر شويم اينکه است که اخباري که در ذيل اينکه آيه وارد شده در بعضي ابواب را بامير المؤمنين عليه السّلام تفسير نموده و در بعضي بائمه طاهرين (ع) و در بعضي بيوت و ابواب بيوت بائمه طاهرين تفسير شده و در بعضي اخبار به کليه امور تفسير گرديده مثل اينکه در مجمع از حضرت باقر عليه السّلام روايت کرده «
يعني ان يأتي الامر من وجهه اي‌ّ الامور کان
» چنان که مکرر متذکر شده‌ايم تفاسير مختلفه در ذيل آيات اکثر بيان مصاديق است و منافي با عموم آيه نيست.