تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِّ وَ لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى وَ أْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (189)
ترجمه
مى‌پرسند تو را از هلالها بگو آن نشانه وقتها است از براى مردم و حج و نيست نيکى به آنکه درآييد بخانه‌ها از پشتهاى آنها ولى نيک کسى است که بپرهيزيد و بيائيد بخانه‌ها از درهايشان و بترسيد از خدا باشد که شما رستگار شويد.
جلد 1 صفحه 237
تفسير
از پيغمبر (ص) سؤال نمودند که چرا ماه در ابتدا باريک است و کم کم بزرگ ميشود و چون کامل شد باز رو بنقصان ميگذارد حکمت آن چيست خداوند ميفرمايد بگو اى محمد (ص) آن نشانه و علامت اوقات است که مردم بسبب آن اوقات عبادات و زراعات و تجارات و اداء ديون و عدّه زنهاى خودشان را تعيين نمايند و چون از ميان عبادات حج ممتاز باحتياج بوقت بود و در غير موسم بعنوان قضا هم جائز نبود موجب مزيد اختصاص آن بذکر گرديد و در تهذيب از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که براى تعيين وقت روزه و عيد و حج است و ظاهر سؤال آنستکه مطلوب سر طبيعى اختلاف جرم ماه است و اين که جواب به بيان ثمره و فائده آن داده شده است شايد بملاحظه عدم استعداد سائل از فهم جواب حقيقى بوده که موجب صرف کلام از ظاهر شده است و ميتوان گفت نکته آن بوده که ضمنا بيان تشريع تعيين اوقات بر طبق ماههاى قمرى شود چنانچه از بعضى روايات استفاده ميشود و بنابراين بايد جائز نباشد تعيين اوقات بغير اين ميزان ولى انصاف آنستکه ظهورى که بحد نصاب حجيت برسد در اين معنى ندارد و چون اوضاع شمسى مشهود عامه نيست و عموم از اوضاع قمرى ميتوانند استفاده تعيين اوقات نمايند بذکر اينخاصيت جواب اقناعى داده شده است ولى معلوم ميشود که ملاحظه ميزان فهم سائل در جواب سؤال چقدر اهميت دارد و در مجمع از حضرت باقر (ع) روايت نموده است که در صدر اسلام معمول آن بوده که چون محرم ميشدند از در خانه‌هاشان داخل نميشدند بلکه از پشتخانه‌هاشان نقبى ميزدند و از آنجا آمد و شد مينمودند پس خداوند نهى فرمود از آنکه اين عمل را از آداب احرام قرار دهند و فرمود اين خوب نيست و لکن خوب کسى است که بپرهيزد از محرمات الهى و در محاسن و مجمع و عياشى از حضرت باقر (ع) روايت شده است که مراد از امر بدخول خانه از درها آنستکه در هر کارى از راهش وارد شوند فيض ره فرموده و از اين قبيل است اخذ احکام دين از امير المؤمنين و اولاد معصومين او عليهم السلام چونکه آنانند درهاى علم پيغمبر چنانچه فرمود من شهر علمم و على در اوست و وارد شهر نبايد شد مگر از درش و چه خوب گفته فردوسى طوسى ره
چون گفت آنخداوند تنزيل و وحى
خداوند امر و خداوند نهى
جلد 1 صفحه 238
که من شهر علمم عليّم درست
درست اين سخن گفت پيغمبر است
گواهى دهم کين سخن راز او است
تو گوئى دو کوشم بر آواز اوست
از اينشعر اخير استشهاد بتشيّع فردوسى ميتوان نمود خلاصه آنکه هر کارى راهى دارد و هر راهى براهدارى سپرده شده است و اهل بيت داناترند به آنچه در بيت است و در احتجاج از امير المؤمنين (ع) روايت نموده است که بتحقيق قرار داده است خداوند براى دانش اهلى را واجب نموده است بر مردم اطاعت ايشان را که فرموده است وارد شويد در خانه‌ها از درهاى آنها و آنخانه‌ها خانهاى علم است که خداوند وديعت نهاده است در نزد پيغمبران و درهاى آنها اوصياء ايشانند و نيز از آنحضرت مروى است که فرمود مائيم آنخانه‌هائى که خداوند امر فرموده است که وارد شويد در آنها از درهاشان مائيم باب اللّه و خانهاى او که بايد وارد شوند در آنها خلق پس هر کس متابعت نمود ما را و اقرار کرد بولايت ما وارد شده است در خانه‌ها از درهاشان و هر کس مخالفت نمود با ما و ترجيح داد بر ما غير ما را وارد شده است در خانه‌ها از پشتهاى آنها همانا خداوند اگر ميخواست ميشناساند خود را بمردم تا بشناسند او را و بيايند نزد او از راهش ولى قرار داد ما را ابواب و طرق وصول بحق که بايد مردم از اين در و راه بخدا نزديک شوند پس کسانيکه عدول نمايند از ولايت ما و فضيلت دهند بر ما غير ما را از راه راست پرت شده‌اند و در مجمع و عياشى از حضرت باقر روايت شده که آل محمد ابواب خداوند و طرق بسوى او و خوانندگان خلقند بجانب بهشت و واصل کنندگان آنانند برحمت ابدى در روز قيامت و امر بتقوى براى اجتناب از بدعت و توجه بحق از غير طريق مأمور به است تا منحرف از راه نشوند و برستگارى فائز آيند.