تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ کَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ ذلِکَ لَمُحْيِ الْمَوْتى وَ هُوَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ (50)
«1» توحيد المفضل، ص 148 و 149 و 150. (طبع سوم- قم)
جلد 10 - صفحه 316
فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ: پس تأمل کن و نگاه نما بسوى نشانه رحمت خدا که باران است. مراد آنست که به اثر باران نگر تا مشاهده کنى، کَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ: چگونه زنده مى‌فرمايد خدا زمين را به اشجار و اثمار و زروع و رياحين و ساير نباتات از آن، بَعْدَ مَوْتِها: بعد از مردگى و افسردگى آن. حمزه و کسائى و ابن عامر و حفص (اثار رحمة اللّه) به صيغه جمع خوانده‌اند، يعنى ببين نشانه‌هاى رحمت الهى و بخشايش نامتناهى سبحانى را که چگونه زمين مرده را زندگى مى‌بخشد.
تبصره: حضرت صادق عليه السّلام به مفضل فرمايد: تأمل کن در انواع تدبير عليم قدير در اصناف درختان سالى يک مرتبه مى‌ميرد و حرارت غريزيه در چوبش محتبس و پنهان مى‌گردد، و متولد مى‌شود در آن مواد ميوه‌ها، پس در فصل بهار زنده مى‌شود و به حرکت مى‌آيد و انواع فواکه را براى تو حاضر مى‌سازد؛ هر ميوه را در وقتش، چون نيک تأمل کنى درختان باردار انواع لطايف بى‌شمار به کف گرفته و نزد تو دراز کرده‌اند؛ در صحن باغ نظر نما شاخه‌هاى گل طبقهاى رياحين و نسرين و ياسمين به دست برداشته‌اند که هر يک را خواهى برگيرى؛ اگر عقل دارى چرا ميزبان خود را نمى‌شناسى، و اگر هشيارى چرا اصناف اين الطاف را نمى‌فهمى و شکر ولى نعمت خود را نمى‌گزارى؟
اين اطعمه و ثمار و رياحين و گلها و الوان اطعمه فراوان در باغ و بستان و کوه و هامان، براى تو مهيا کرده و تو منکر احسان و عاصى فرمان اوئى و بجاى شکر، کفران و با نعمت، عصيان بجا مى‌آورى «1».
إِنَّ ذلِکَ لَمُحْيِ الْمَوْتى: بدرستى که آن ذاتى که قادر است بر زنده کردن زمين بعد از مردن آن و اخراج اشجار و نباتات، هر آينه زنده گرداننده مردگان است، يعنى هر آينه قادر است بر زنده نمودن آنان، زيرا زنده کردن زمين، احداث مثل آنست که در او بوده از قواى نباتيه و زنده نمودن مردگان
«1» توحيد المفضل، ص 159. (طبع سوم مکتبة الدّاورى- قم)
جلد 10 - صفحه 317
ايجاد آنست که در مواد ابدان ايشان بوده از قواى حيوانيه و غير آن از صور و اشکال اوليه.
وَ هُوَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ: و خدا بر همه چيزهاى ممکنه توانا است، زيرا قدرت سبحانى نسبت به جميع ممکنات يکسان است و زنده نمودن مردگان از جمله مقدورات است به دليل انشاء اوليه که هيچ اسمى و رسمى از آنها نبود، به قدرت تامه الهيه در نشأه وجود ظهور پيدا کردند؛ پس البته بر اعاده آن در ثانى مرتبه که بعث و قيامت باشد هر آينه قادر خواهد بود، چنانچه در آيه شريفه ديگر براى رفع استبعاد زنده نمودن مردگان فرمايد: «کَما بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ» «1» و نيز فرمود: «قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ» «2»