تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ يَتَّخِذَها هُزُواً أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ «6»
شأن نزول: از مقاتل و کلبى نقل شده که نضر بن حارث براى تجارت به فارس رفته و قصه رستم و اسفنديار آورده، و بعضى ديگر زنان مغنيه را خريدارى نموده مى‌آوردند و مجالس فراهم نموده مردم را به استماع اصوات و الحان آنها از شنيدن حق و قرآن باز مى‌داشتند و بر وجه عناد و انکار لاف مى‌زدند؛ آيه شريفه در باره آنها نازل شد:
وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي: و بعضى از مردم کسانى هستند که مى‌خرند، لَهْوَ الْحَدِيثِ: سخنان باطل و هزل و لهو را، لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ: براى اينکه گمراه سازند مردمان را از راه خدا، بِغَيْرِ عِلْمٍ: بدون علم، يعنى در حالتى که علم ندارند به حال آن چيزى که مى‌خرند از سوء عاقبت آن در دنيا و آخرت، وَ يَتَّخِذَها هُزُواً: و فرا مى‌گيرند راه خدا، و قرآن و دين را سخريه و استهزاء، أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ: آن گروه مر ايشان راست عذاب خوار و ذليل کننده که قتل باشد در دنيا و خزى در عقبى به جهت اهانت آنان حق و قرآن و اسلام را.
جلد 10 - صفحه 331
على بن ابراهيم قمى، (رحمه اللّه) فرمايد: مراد حديث لهو، غنا و شرب خمر و جميع ملاهى است «1».
از حضرت باقر و حضرت صادق و حضرت رضا عليهم السّلام مروى است که مراد، غنا مى‌باشد «2».
طبرسى (رحمه اللّه) در مجمع فرمايد: مراد «لهو» هر چيزى است که باز دارد از ياد خدا و طاعت الهى، بنابراين شامل شود اباطيل و مزامير و معارف و ملاهى و استهزاء و سخريه به آيات سبحانى. بنابراين علم موسيقى هم داخل مى‌باشد «3».
بيان: لفظ موسيقى اصلش يونانى است «موسيکى» معرب شده به موسيقى، و آن چهار جزء مى‌باشد: 1- نغمات و احوال آن. 2- ايقاع يعنى اعتبار زمان صوت. 3- تأليف الحان. 4- ايجاد آلات موسيقى. و برخلاف عموم صنايع که هيولاء آن اجسام طبيعى و مصنوعى آن جسمانى است، هيولاء در موسيقى نفوس شنوندگان، مصنوعش تطورات نفس ناطقه و تأثيرش روحانى‌ست. چنانکه صنعتکاران مواد را به هر شکل که خواهند در آورند موسيقى نيز قلب و روح بشر را با سر پنجه قادر خود تحولاتى مى‌دهد، طپش قلب را به آهنگهاى مطرب خود هم‌آهنگ مى‌کند و از اين جهت تأثيرى بزرگ در قلب و بدن مى‌نمايد به طورى که کأنه نوازنده، روح شنونده را مجذوب کند، لذا بدن از حالت طبيعى خارج شده حرکات جلفى و سبکى نمايد، کم‌کم بى‌اعتنائى به امور معاش و معاد و شايد عاقبت جنون طارى گردد؛ بدين جهت شريعت حقه از باب لطف به جامعه، اين مسکر روحى را منع و حرام فرمود و احاديث بسيار وارد شده. از جمله:
1- زمخشرى در ربيع الابرار از ابى امامه از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: لا يحلّ تعليم المغنّيات و لا بيعهنّ و لا شرائهنّ و لا التّجارة فيهنّ و ثمنهنّ حرام حلال نيست ياد دادن غنا کنندگان، و نه فروختن آنان و خريد آنان
«1» تفسير قمى، ج 2، ص 161. (چ نجف 1387 هجرى)
«2» تفسير مجمع البيان، ج 4، ص 313 (طبع 1403 هجرى)
«3» تفسير مجمع البيان، ج 4، ص 313 (طبع 1403 هجرى)
جلد 10 - صفحه 332
و نه تجارت در آنان، و پول آنها حرام است «1».
2- در تفسير برهان- فرمود رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله: و الّذى نفسى بيده ما رفع رجل عقيرته يتغنّى الّا ارتدفه شيطانان يضربان ارجلهما على ظهره و صدره حتّى يسکت: قسم به خدائى که جان من در تحت فرمان او است، هيچکس صوت خود را برندارد به غنا مگر آنکه بر او سوار شوند دو شيطان و پاهاى خود را به پشت و سينه او زنند تا ساکت شود «2».
3- محدث خبير نورى در جلد دوم مستدرک الوسائل در حديث حجة الوداع از فضل بن شاذان به اسناد خود روايت نموده در ضمن بيان علامات ساعت فرمايد: و تظهر الکوتة و القينات و المعارف و الميل الى اصحاب الطّنابير و الدّفوف و المزامير و ساير الات اللّهو، الا من اعان احدا منهم بشى‌ء من الدّينار و الالبسة و الاطعمة و غيرها فکأنّما زنى مع امّه سبعين مرّة فى جوف الکعبة.
و ظاهر مى‌شود دنبک، و زنان مغنيه، و آلات لهو، که زده مى‌شود (موسيقى) و ميل به اصحاب طنبور و چنگ و مزامير و ساير آلات لهو. آگاه باشيد هر که اعانت کند يکى از ايشان را به چيزى از دينار و درهم و لباس و غذا و غير آن، پس مثل کسى است که زنا نموده با مادرش هفتاد مرتبه در جوف کعبه «3».
4- عياشى- از ابى جعفر روايت نموده که خدمت حضرت صادق عليه السّلام مردى عرض کرد: پدر و مادرم فداى شما من داخل کنيف خود شوم و همسايه‌ها زنان مغنيه دارند، غنا کنند و عود زنند، چه بسا به سبب طول جلوس استماع کنم صداى آنها را. حضرت فرمود: نکن. آن شخص گفت: نيست آن شنيدن به رفتن بپاى خودم بلکه سماعى است برخورد به گوش من. فرمود: آيا نشنيدى خدا فرمايد بدرستى که گوش و چشم و قلب هر يک از اين اعضا باشد
«1» تفسير برهان (چاپ علميه قم 1393 هجرى)، ج 3، ص 270 بنقل از ربيع الابرار.
«2» برهان، ج 3، ص 270 بنقل از ربيع الابرار زمخشرى.
«3» مراجعه کنيد به مستدرک الوسائل، ج 2، کتاب التجارة، ص 431 باب 14 و ص 457 تا ص 459 باب 78 و 79 و 80.
جلد 10 - صفحه 333
از او پرسيده شود. عرض کرد: بلى قسم به خدا گوئيا نشنيدم هرگز اين آيه را از عجمى و نه از عربى، به تحقيق عود نکنم إن شاء اللّه و استغفار نمايم. حضرت فرمود: برخيز و غسل کن و نماز بجاى آر به تدارک آن، بدرستى که تو مقيم بودى بر امر عظيمى، نيست بدتر از حال تو کسى اگر بميرى بر آن حمد نما خدا را و سؤال کن او را توبه از هر چه نخواهد خدا و نخواهد مگر قبيح را و واگذار آن را به اهلش زيرا هر کارى را اهلى است «1».