1- با مردم، چه مسلمان و چه غير مسلمان، با خوشرويى رفتار کنيم. «لا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ»
2- تکبّر ممنوع است، حتّى در راه رفتن. «لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً»
3- از عامل خشنودى خداوند براى تشويق و از ناخشنودى او براى ترک زشتى‌ها و گناهان استفاده کنيم. «إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ»
4- به موهومات، خيالات و بلندپروازى‌ها خود را گرفتار نسازيم. «مُخْتالٍ»
5- بر مردم فخر فروشى نکنيم. «إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ»
تواضع
در اين آيه لقمان به فرزندش مى‌گويد: در زمين متکبرانه راه نرو «لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً» و در سوره‌ى فرقان، اوّلين نشانه‌ى بندگان خوب خدا، حرکت متواضعانه‌ى آنهاست. «وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً» «1»
يکى از اسرار نماز که در سجده‌ى آن بلندترين نقطه بدن را (حداقل در هر شبانه روز 34 مرتبه در هفده رکعت نماز واجب) روى خاک مى‌گزاريم، دورى از تکبّر، غرور و تواضع در برابر خداوند است.
گرچه تواضع در برابر تمام انسان‌ها لازم است؛ امّا در برابر والدين، استاد و مؤمنان لازم‌تر است. تواضع در برابر مؤمنان، از نشانه‌هاى برجسته‌ى اهل ايمان است. «أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ» «2»
بر خلاف تقاضاى متکبّران که پيشنهاد دور کردن فقرا را از انبيا داشتند، آن بزرگواران مى‌فرمودند: ما هرگز آنان را طرد نمى‌کنيم. «وَ ما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا» «3» انسانِ ضعيف و ناتوانى که از خاک و نطفه آفريده شده، و در آينده نيز مردارى بيش نخواهد بود، چرا تکبّر مى‌کند؟!
«1» فرقان 63
«2» مائده 54
«3» هود 29
جلد 7 - صفحه 268
مگر علم محدود او با فراموشى آسيب‌پذير نيست؟!
مگر زيبايى، قدرت، شهرت و ثروت او، زوال‌پذير نيست؟!
مگر بيمارى، فقر و مرگ را در جامعه نديده است؟!
مگر توانايى‌هاى او نابود شدنى نيست؟!
پس براى چه تکبّر مى‌کند؟! قرآن مى‌فرمايد: متکبّرانه راه نرويد که زمين سوارخ نمى‌شود، گردن‌کشى نکنيد که از کوه‌ها بلندتر نمى‌شويد. «وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا» «1»
نمونه‌هايى از تواضع اولياى الهى
1. شخص اوّل آفرينش که پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله است، آنگونه مى‌نشست که هيچ امتيازى بر ديگران نداشت و افرادى که وارد مجلس مى‌شدند و حضرت را نمى‌شناختند، مى‌پرسيدند:
کدام يک از شما پيامبر است؟ «ايکم رسول الله» «2»
2. در سفرى که براى تهيه غذا هر کس کارى را به عهده گرفت، پيامبر نيز کارى را به عهده گرفت و فرمود: «جمع کردن هيزم با من». «3»
3. همين که پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله ديدند براى نشستنِ بعضى فرش نيست، عباى خود را دادند تا چند نفرى روى عباى حضرت بنشينند. «4»
پوشيدن لباس ساده، سوار شدن بر الاغ برهنه، شير دوشيدن، هم‌نشينى با بردگان، سلام کردن به اطفال، وصله کردن کفش و لباس، پذيرفتن دعوت مردم، جارو کردن منزل، دست دادن به تمام افراد و سبک نشمردن غذا از سيره‌هاى حضرت بود. «5»
4. برخى شيعيان خواستند به احترام امام صادق عليه السلام حمّام را خلوت و به اصطلاح قُرق کنند، حضرت اجازه نداد و فرمود: «لا حاجة لى فى ذلک المؤمن اخف من ذلک» نيازى به اين کار نيست، زندگى مؤمن ساده‌تر از اين تشريفات است. «6»
«1». اسراء، 37.
«2». بحار، ج 47، ص 47.
«3». بحار، ج 47، سيره پيامبر.
«4». بحار، ج 16، ص 235.
«5». بحار، ج 16، ص 155 و بحار، ج 73، ص 208.
«6». بحار، ج 47، ص 47.
جلد 7 - صفحه 269
5. هر چه اصرار کردند که سفره‌ى امام رضا عليه السلام از سفره غلامان جدا باشد، آن حضرت نپذيرفت. «1»
6. شخصى در حمّام، امام رضا عليه السلام را نشناخت و از او خواست تا او را کيسه بکشد، حضرت بدون معرّفى خود و با کمال وقار تقاضاى او را قبول کرد. همين که آن شخص حضرت را شناخت، شروع به عذرخواهى کرد، حضرت او را دلدارى دادند. «2»
از نشانه‌هاى تواضع، پذيرفتن پيشنهاد و انتقاد ديگران و نشستن در پايين‌تر از جايى است که در شأن اوست.