1- يکى از وظايف والدين نسبت به فرزندان، سفارش به نماز است. «يا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلاةَ»
2- پاکسازى درونى را با دورى از شرک و بازسازى روحى را با نماز آغاز کنيم.
لا تُشْرِکْ ... أَقِمِ الصَّلاةَ
«1». تفسير مجمع‌البيان.
«2». بقره، 156- 155.
«3». يوسف، 90.
جلد 7 - صفحه 261
3- وجوب امر به معروف و نماز، مخصوص دين اسلام نيست. (قبل از اسلام نيز، لقمان سفارش به نماز کرده است) «يا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلاةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ»
4- فرزندان خود را از طريق سفارش به نماز، مؤمن و خدايى، و از طريق سفارش به امر به معروف و نهى از منکر، افرادى مسئول و اجتماعى تربيت کنيم. «يا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلاةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ»
5- آگاهى فرزندان خود را به قدرى بالا ببريم که معروف‌ها و منکرها را بشناسند تا بتوانند امر و نهى کنند. «يا بُنَيَ- وَ أْمُرْ- وَ انْهَ»
6- بعد از توجّه به مبدأ و معاد، مهم‌ترين عمل، نماز است. «أَقِمِ الصَّلاةَ»
7- کسى که مى‌خواهد در جامعه امر و نهى کند و قهراً با هوس‌هاى مردم درگير شود، بايد به وسيله‌ى نماز خودسازى و خود را از ايمان سيراب کند. «أَقِمِ الصَّلاةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ»
8- فرزندان خود را آمر به معروف و ناهى از منکر بار آوريم. وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ ...
9- امر به معروف، هميشه قبل از نهى از منکر است. «وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ» رشد معروف‌ها در جامعه، مانع بروز بسيارى از منکرات مى‌گردد.
10- در مسير حقّ بودن کافى نيست، لازم است ديگران را نيز به مسير حقّ دعوت کنيم. «وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ» چنانکه در سوره عصر مى‌خوانيم: «الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ»
11- در تبليغ دين و اجراى فريضه‌ى امر به معروف و نهى از منکر، بايد صبر و سعه‌ى صدر داشته باشيم. «وَ اصْبِرْ عَلى ما أَصابَکَ» نهى از منکر، با تلخى‌ها و نيش‌زدن‌هاى گناهکاران همراه است، مبادا عقب‌نشينى کنيم.
12- پدر حکيم، رسيدن سختى به فرزندش را مى‌پذيرد و فرمان صبر مى‌دهد، ولى ضربه به مکتبش را که سکوت در برابر فساد باشد، هرگز. «وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اصْبِرْ عَلى ما أَصابَکَ»
13- امر به معروف و نهى از منکر از مسايل مهم است و صبر در برابر آنچه در اين
جلد 7 - صفحه 262
راه به انسان مى‌رسد ارزش دارد. «إِنَّ ذلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ»
سيمايى از نماز
به مناسبت سفارش به نماز و امر به معروف در اين آيه، اکنون به توضيح مختصرى پيرامون اين دو فريضه مى‌پردازيم:
* نماز، ساده‌ترين، عميق‌ترين و زيباترين رابطه‌ى انسان با خداوند است که در تمام اديان آسمانى بوده است.
* نماز، تنها عبادتى است که سفارش شده قبل از آن، خوش صداترين افراد بر بالاى بلندى رفته و با صداى بلند، شعارِ «حى على الصلاة، حى على الفلاح، حى على خيرالعمل» را سر دهند، با اذانِ خود سکوت را بشکنند و يک دوره انديشه‌هاى ناب اسلامى را اعلام و غافلان را بيدار کنند.
* نماز به قدرى مهم است که حضرت ابراهيم عليه السلام هدف خود را از اسکان زن و فرزندش در صحراى بى‌آب و گياه مکّه، اقامه‌ى نماز معرّفى مى‌کند، نه انجام مراسم حج.
* امام حسين عليه السلام ظهر عاشورا براى اقامه‌ى دو رکعت نماز، سينه‌ى خود را سپر تيرهاى دشمن قرار داد.
* قرآن، به حضرت ابراهيم و اسماعيل عليهما السلام دستور مى‌دهد که مسجد الحرام را براى نمازگزاران آماده و تطهير نمايند. آرى، نماز به قدرى مهم است که زکريّا و مريم و ابراهيم و اسماعيل عليهم السلام خادم مسجد و محل برپايى نماز بوده‌اند.
* نماز، کليد قبولى تمام اعمال است و اميرالمؤمنين عليه السلام به استاندارش مى‌فرمايد: بهترين وقت خود را براى نماز قرار بده و آگاه باش که تمام کارهاى تو در پرتو نمازت قبول مى‌شود. «1»
* نماز، ياد خداست و ياد خدا، تنها آرام‌بخش دلهاست.
* نماز، در بيشتر سوره‌هاى قرآن، از بزرگ‌ترين سوره (بقره) تا کوچک‌ترين آن (کوثر) مطرح است.
«1». نهج‌البلاغه، نامه 27.
جلد 7 - صفحه 263
* نماز، از هنگام تولّد در زايشگاه که در گوش نوزاد اذان و اقامه مى‌گويند تا پس از مرگ که در گورستان بر مرده نماز مى‌خوانند، جلوه مى‌کند.
* هم براى حوادث زمينى مانند زلزله و بادهاى ترس‌آور آمده و هم براى حوادث آسمانى مانند خسوف و کسوف، نماز آيات واجب گشته و حتّى براى طلب باران، نماز باران آمده است.
* نماز، انسان را از انجام بسيارى منکرات و زشتى‌ها باز مى‌دارد. «1»
در نماز، تمام کمالات به چشم مى‌خورد که ما چند نمونه از آن را بيان مى‌کنيم:
* نظافت و بهداشت را در مسواک زدن، وضو، غسل و پاک بودن بدن و لباس مى‌بينيم.
* جرأت، جسارت و فرياد زدن را از اذان مى‌آموزيم.
* حضور در صحنه را از اجتماع در مساجد ياد مى‌گيريم.
* توجّه به عدالت را در انتخاب امام جماعت عادل مى‌يابيم.
* توجّه به ارزشها و کمالات را از کسانى که در صف اوّل مى‌ايستند، به دست مى‌آوريم.
* جهت‌گيرى مستقل را در قبله احساس مى‌کنيم. آرى، يهوديان به سويى و مسيحيان به سوى ديگر مراسم عبادى خود را انجام مى‌دهند و مسلمانان بايد مستقل باشند و لذا به فرمان قرآن، کعبه، قبله‌ى مستقل مسلمانان مى‌شود، تا استقلال در جهت‌گيرى آنان حفظ شود.
* مراعات حقوق ديگران را در اين مى‌بينيم که حتّى يک نخ غصبى، نبايد در لباس نمازگزار باشد.
* توجّه به سياست را آنجا احساس مى‌کنيم که در روايات مى‌خوانيم: نمازى که همراه با پذيرش ولايت امام معصوم نباشد، قبول نيست.
* توجّه به نظم را در صف‌هاى منظّم نماز جماعت و توجّه به شهدا را در تربت کربلا و توجّه به بهداشت محيط را در سفارش‌هايى که براى پاکى و نظافت مسجد و مسجدى‌ها داده شده است، مى‌بينيم.
* توجّه به خدا را در تمام نماز، توجّه به معاد را در «مالِکِ يَوْمِ الدِّينِ»، توجّه به انتخاب راه
«1». عنکبوت، 45.
جلد 7 - صفحه 264
را در «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ»، انتخاب همراهان خوب را در «صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ»، پرهيز از منحرفان و غضب شدگان را در «غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالِّينَ»، توجّه به نبوّت و اهل‌بيت پيامبر صلى الله عليه و آله را در تشهّد و توجّه به پاکان و صالحان را در «السلام علينا و على عباد الله الصالحين» مى‌بينيم.
* توجّه به تغذيه‌ى سالم را آنجا مى‌بينيم که در حديث آمده است: اگر کسى مشروبات الکلى مصرف کند، تا چهل روز نمازش قبول نيست.
* آراستگى ظاهر را آنجا مى‌بينيم که سفارش کرده‌اند از بهترين لباس، عطر و زينت در نماز استفاده کنيم و حتّى زنها وسايل زينتى خود را در نماز همراه داشته باشند.
* توجّه به همسر را آنجا مى‌بينيم که در حديث مى‌خوانيم: اگر ميان زن و شوهرى کدورت باشد و يا يکديگر را بيازارند و بد زبانى کنند، نماز هيچ کدام پذيرفته نيست.
اينها گوشه‌اى از آثار و توجّهاتى بود که در ضمن نماز به آن متذکّر مى‌شويم. امام خمينى قدس سره فرمود: «نماز، کارخانه‌ى انسان‌سازى است».
امر به معروف و نهى از منکر
امر به معروف، يعنى سفارش به خوبى‌ها و نهى از منکر، يعنى بازداشتن از بدى‌ها.
انجام اين دو امر مهم نياز به سنّ خاصّى ندارد، زيرا لقمان به فرزندش مى‌گويد: يا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلاةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ ...
امر به معروف، نشانه‌ى عشق به مکتب، عشق به مردم، علاقه به سلامتى جامعه و نشانه‌ى آزادى بيان، غيرت دينى، ارتباط دوستانه بين مردم و نشانه‌ى فطرت بيدار و نظارت عمومى و حضور در صحنه است.
امر به معروف و نهى از منکر، سبب تشويق نيکوکاران، آگاه کردن افراد جاهل، هشدار براى جلوگيرى از خلاف و ايجاد نوعى انضباط اجتماعى است. قرآن مى‌فرمايد: شما مسلمانان بهترين امّت هستيد، زيرا امر به معروف و نهى از منکر مى‌کنيد. «1»
«1». آل عمران، 110.
جلد 7 - صفحه 265
حضرت على عليه السلام مى‌فرمايد: امر به معروف و نهى از منکر، مصلحت عامّه است. «1» چنانکه در حديث ديگر مى‌خوانيم: کسى که جلوى منکر را نگيرد، مانند کسى است که مجروحى را در جاده رها کند تا بميرد. «2»
پيامبرانى همچون حضرت داود و حضرت عيسى عليهما السلام به کسانى که نهى از منکر نمى‌کنند، لعنت فرستاده‌اند. «3»
قيام امام حسين عليه السلام براى امر به معروف و نهى از منکر بود. «انما خرجت لطلب الاصلاح فى امة جدى اريد ان آمر بالمعروف و انهى عن المنکر» «4»
در حديث مى‌خوانيم: به واسطه‌ى امر به معروف و نهى از منکر، تمام واجبات به پا داشته مى‌شود. «5»
قرآن مى‌فرمايد: اگر در مجلسى به آيات الهى توهين مى‌شود، جلسه را به عنوان اعتراض ترک کنيد تا مسير بحث عوض شود. «6»
انسان بايد هم در دل از انجام گناه ناراحت باشد، هم با زبان، آن را نهى کند و هم با اعمال قدرت و قانون، مانع انجام آن شود.
اگر کسى را به کار خوبى دعوت کرديم، در پاداش کارهاى خوب او نيز شريک هستيم، ولى اگر در برابر فساد، انحراف و گناه ساکت نشستيم، به تدريج فساد رشد مى‌کند و افراد فاسد و مفسد بر مردم حاکم خواهند شد.
سکوت و بى تفاوتى در مقابل گناه، سبب مى‌شود که گناه کردن عادّى شود، گنهکار جرأت پيدا کند، ما سنگدل شويم، شيطان راضى گردد و خدا بر ما غضب نمايد.
امر به معروف و نهى از منکر، دو وظيفه‌ى الهى است و توهّماتى از اين قبيل که: گناه ديگران کارى به ما ندارد، آزادى مردم را سلب نکنيم، من اهل ترس وخجالت هستم، با يک گل که بهار نمى‌شود، عيسى به دين خود موسى به دين خود، ما را در يک قبر قرار
«1». نهج البلاغه، حکمت 252.
«2». کنز العمّال، ج 3، ص 170.
«3». مائده، 78.
«4». بحار، ج 44، ص 328.
«5». کافى، ج 5، ص 55.
«6». نساء، 140 و انعام، 67.
جلد 7 - صفحه 266
نمى‌دهند، ديگران هستند، من چرا امر به معروف کنم؟ با نهى از منکر، دوستان يا مشتريان خود را از دست مى‌دهم، و امثال آن، نمى‌توانند اين تکليف را از دوش ما بردارند. البتّه امر به معروف و نهى از منکر بايد آگاهانه، دلسوزانه، عاقلانه وحتّى المقدور مخفيانه باشد.
گاهى بايد خودمان بگوييم، ولى آنجا که حرف ما اثر ندارد، وظيفه ساقط نمى‌شود، بلکه بايد از ديگران بخواهيم که آنان بگويند.
حتّى اگر براى مدّت کوتاهى مى‌توان جلوى فساد را گرفت، بايد گرفت و اگر با تکرار مى‌توان به نتيجه رسيد، بايد تکرار کرد.