سوره لقمان، آیه ۱۸ · جزء ۲۱ · صفحه ۴۱۲
وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ
(پسرم!) با بیاعتنایی از مردم روی مگردان، و مغرورانه بر زمین راه مرو که خداوند هیچ متکبّر مغروری را دوست ندارد.
معنی کلمات و عبارات
«لا تُصَعِّرْ»: از مردم، با تکبّر و بیاعتنائی روی مگردان. از ماده (صَعَر) به معنی بیماری گردن کجی و یا چهره یا گونه کژی است. مراد روی گردانی با بیاعتنائی و تکبّر است. «مَرَحاً»: شادمانی فراوان توأم با غرور و سرمستی است (نگا: اسراء / ). «مُخْتَالٍ فَخُورٍ»: (نگا: نساء / ).
نزول
سال ۱۲ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۱ رویداد)
نکات آیه
۱ - پرهیز از روى گرداندنِ متکبرانه از دیگران، از جمله رهنمودهاى لقمان به پسر خویش بود. «و لاتصعّر خدّک للناس و لاتمش فى الأرض مرحًا»
«صَعْر» در لغت به معناى «متمایل کردن گردن به سویى است» و معناى باب تفعیل آن (تصعیر)، متکبرانه سرگرداندن و گردن فرازى کردن است (مفردات راغب).
۲ - سفارش لقمان به پرهیز از منش متکبرانه و گردن فرازى کردن، جلوه اى از حکمت او است. «و لقد ءاتینا لقمن الحکمة ... إذ قال ... و لاتصعّر خدّک للناس»
۳ - مراعات حال و حقوق مردم، در برخورد اخلاقى، داراى اهمیتى ویژه است. «و لاتصعّر خدّک للناس»
«لام» در «للناس» براى تعلیل است; یعنى، روى خود را متکبرانه به خاطر اعراض از مردم، برنگردان. چنین دستورى حکایت از آن دارد که مردم، در برخورد اخلاقى، داراى حقوق لازم الرعایه اند.
۴ - باید از راه رفتن به صورت سرمست و شادمانه افراطى، پرهیز کرد. «و لاتمش فى الأرض مرحًا»
«مرح» در لغت به معناى «شدت خوش حالى» است و نصب آن، به خاطر حال بودن اش است.
۵ - لقمان به پسرش سفارش کرد که از سرمستى کردن در زمین، پرهیز کند. «و لاتمش فى الأرض مرحًا»
۶ - انسان، نباید حرکت خویش را براساس خوشى و سرمستى سامان دهد. «و لاتمش فى الأرض مرحًا»
بنابراین احتمال که «مرح» مفعولٌ له براى فعل «تمش» باشد، معناى یاد شده را مى رساند.
۷ - خودْبزرگ بینانِ فخرفروش، از محبت و لطف الهى محروم اند. «إنّ اللّه لایحبّ کلّ مختال فخور»
«مختال» به معناى تکبر است (قاموس المحیط).
۸ - پندار و خیال بافى، از جمله عوامل خود بزرگ بینى است. «إنّ اللّه لایحبّ کلّ مختال فخور»
«مختال» به معناى «تکبر» است. وجه «مختال» نامیده شدن شخص متکبر، با توجه به ریشه لغوى آن (خیال)، مى تواند این باشد که شخص متکبر از روى خیال بافى چنان روحیه اى را در خود احساس مى کند.
۹ - تبیین فلسفه مذمومیت رفتارهاى اخلاقى، براى تفهیم دقیق آن از شیوه هاى تربیتى قرآن کریم است. «و لاتصعّر خدّک للناس و لاتمش فى الأرض مرحًا إنّ اللّه لایحبّ کلّ مختال فخور»
۱۰ - تکبر و فخرفروشى، دو صفت اخلاقى مذموم و ناپسند است. «إنّ اللّه لایحبّ کلّ مختال فخور»
۱۱ - برخى رفتارهاى اخلاقى، ریشه در درون انسان دارد. «و لاتصعّر خدّک للناس و لاتمش فى الأرض مرحًا إنّ اللّه لایحبّ کلّ مختال فخور»
با توجه به ریشه «مختال» - که پندار و خیال گرایى است - نکته بالا به دست مى آید.
۱۲ - برخورد شایسته با مردم، محبت خداوند را در پى دارد. «و لاتصعّر خدّک للناس ... إنّ اللّه لایحبّ کلّ مختال فخور»
۱۳ - محبت و قهر خدا، از ملاک هاى ارزشگذارى اَعمال و رفتار است. «لاتصعّر ... و لاتمش ... إنّ اللّه لایحبّ کلّ مختال فخور»
از این که لقمان، براى تبیین ضد ارزش بودن تکبر، به این ملاک تمسک جسته است، استفاده مى شود که محبت خداوند و متقابلاً قهر وى در شایسته بودن اَعمال و یا عدم آن نقش اساسى دارد.
تفسیر (۹)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۲–۱۹ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۲–۳۴ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۱۸ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۱۸ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۱۸ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۱۸ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۱۸ - تفسیر روان جاوید
آیات ۱۶–۲۰ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۱۸
روایات و احادیث
۱۴ - «عن أبى جعفر(ع) فى قوله «و لاتمش فى الأرض مرحاً» أى بالعظمة; [منبع: تفسیر قمى، ج ۲، ص ۱۶۵; نورالثقلین، ج ۴، ص ۲۰۷، ح ۶۷.] از امام باقر(ع) درباره آیه «و لاتمش فى الأرض مرحاً» روایت شده که: یعنى، با جلال و جبروت در زمین راه نرو».
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار تخیلآثار معاشرت پسندیدهاجتناب از سرمستیاعراض از مردماهمیت مراعات حقوق مردمتبیین مذمومیت معاشرت ناپسندراه رفتن با سرمستیسرزنش معاشرت ناپسندعوامل معاشرت ناپسندناپسندی تکبرمحرومیت فخرفروشانروش تفهیم تعالیم اخلاقیآداب راه رفتنمحرومیت متکبرانناپسندی تفاخرمواعظ لقماننشانه های حکمت لقمانعوامل تکبراجتناب از تکبرزمینه محبت خدامحرومان از محبت خداملاک ارزشگذاریمحبت خدارذایل اخلاقیغضب خداآداب معاشرتپایه های رفتارروش تربیت
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۵۹)
- روحیّه فخرفروشی، باعث روی اوردن به رفتار متکبّرانه
- خودبزرگبینی، باعث رفتاری متکبّرانه
- سخنِ مؤدّبانه با مردم، از مواعظ لقمان به پسرش+۱ آیه
- لزوم معاشرت و رفتار متواضعانه با انسانها+۱ آیه
- اموزش اخلاق و اداب معاشرت، از وظایف پدر درباره فرزند خویش+۱ آیه
- لزوم اهتمام پدر به تربیت توحیدی و اصلاح فرزند خویش+۶ آیه
- پرهیز از رویگردانی متکبّرانه از مردم و اجتناب از راه رفتن مغرورانه، از رهنمودهای تربیتی لقمان به فرزندش
- تبیین فلسفه رفتارهای اخلاقی، برای تفهیم دقیق ان، از شیوههای تربیتی لقمان به فرزندش+۴ آیه
- تبیین فلسفه رفتارهای اخلاقی، برای تفهیم دقیق ان، از شیوههای تربیتی لقمان+۴ آیه
- پرهیز از رفتار سرمستانه و شادمانه افراطی در زمین، از جمله دستورات تربیتی لقمان به فرزند خویش+۱ آیه
- پرهیز از روی گرداندن متکبّرانه از دیگران، ازجمله روشهای تربیتی لقمان به فرزند خویش+۱ آیه
- رخ برتافتن از مردم به تکبّر و ناز، از اثار تفاخر
- قدم برداشتن با غرور و تبختر، از اثار تفاخر بر دیگران
- محرومیّت از محبّت خداوند، از اثار تفاخر+۲ آیه
- عُجب و خودپسندی، زمینه فخرفروشی+۲ آیه
- گردنفرازی و فخرفروشی، از خصلتهای نکوهیده+۲ آیه
- تکبّر، موجب محرومیّت از حبّ و دوستی خداوند+۲ آیه
- سفارش لقمان به پسرش، برای پرهیز از مشی و منش متکبّرانه+۱ آیه
- ضرورت اجتناب از هرگونه تکبّر و گردنفرازی+۳ آیه
- تواضع در رفتار، توصیه لقمان به فرزندش+۱ آیه
- دعوت به تواضع و فروتنی از تعالیم حکیمانه+۳ آیه
- سفارش به تواضع، از مواعظ حکیمانه لقمان به فرزندش+۲ آیه
- توجّه به عواقب و پیامدهای سوء تکبّر، راهی برای تواضع و فروتنی+۱ آیه
- تاثیر موعظه، در ایجاد روحیّه تواضع+۲ آیه
- تواضع در برابر مردم، توصیه لقمان به فرزندش+۱ آیه
- ناپسند و ناروا بودن فخرفروشی+۵ آیه
- لزوم تربیت فرزندان، به وسیله پدر و مادر+۶ آیه
- ناروایی تفاخر و گردن فرازی+۵ آیه
- لزوم تواضع و فروتنی، هنگام راه رفتن+۳ آیه
- حرمت راه رفتن مغرورانه و از روی سرمستی+۱ آیه
- سرور به حق و به دور از افراط، امری مجاز
- پرهیز از منش و روش متکبّرانه، از تعالیم حکیمانه لقمان به فرزندش+۱ آیه
- متکبّران، بی بهره از محبّت خدا+۲ آیه
- اجتناب از راه رفتن با حالت تکبّر، توصیه لقمان به فرزندش
- راه رفتن به دور از سرمستی و غرور، سفارش لقمان به فرزندش
- راه رفتن با حالت سرمستی و غرور، مورد بی مهری و بغض خداوند
- روحیّه فخرفروشی، زمینه افراط در شادی و بدمستی در زمین
- روحیّه غرور و تکبر، زمینه افراط در سرور و شادی، هنگام راه رفتن
- افراط در سرور، هنگام راه رفتن، امری ناپسند نزد خداوند+۲ آیه
- افراط در سرور به هنگام راه رفتن، مورد نهی خداوند+۲ آیه
- سرور متکبّرانه به هنگام راه رفتن، مورد مذمّت خداوند+۲ آیه
- خودپسندی، زمینه فخرفروشی بر دیگران+۲ آیه
- غرور، عامل محرومیّت از محبّت خدا+۲ آیه
- غرور و خودپسندی، خصلتی ناپسند و مورد نکوهش+۲ آیه
- مواعظ لقمان به فرزند خویش، همراه با مهربانی و عطوفت+۴ آیه
- پرهیز از روی گرداندن متکبّرانه در برخورد با دیگران، از جمله رهنمودهای لقمان به پسر خویش+۱ آیه
- نهی از راه رفتن سرمستانه، از جمله مواعظ لقمان به پسرش+۱ آیه
- اجتناب از تفاخر در معاشرت با مردم امری پسندیده+۲ آیه
- اجتناب از تکبر و فخرفروشی در رفتار و معاشرت با دیگران امری پسندیده+۴ آیه
- برخورد فروتنانه و به دور از تکبر با مردم، از اداب معاشرت با انان+۳ آیه
- معاشرت و رفتار پسندیده با مردم، مورد محبت خدا+۱ آیه
- گردنفرازی و فخرفروشی، از خصلتهای نکوهیده+۲ آیه
- گردنفرازی و تکبّر اشخاص، از خصلتهای نکوهیده و مورد سرزنش از سوی خداوند+۳ آیه
- بیان علّت و فلسفه در موعظه، باعث تاثیر بیشتر و از اداب ان+۳ آیه
- موعظه لقمان به فرزند خود، جهت پرهیز از فخر فروشی+۱ آیه
- مطلوبیّت موعظه مردم، جهت دوری از تکبّر و خودپسندی+۱ آیه
- تواضع و فروتنی در برابر مردم، موعظه لقمان به فرزندش+۱ آیه
- وجوب تربیت فرزندان، به وسیله پدر+۶ آیه
- وجوب تواضع و فروتنی، هنگام راه رفتن+۳ آیه