تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَيْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ لا هُدىً وَ لا کِتابٍ مُنِيرٍ «20»
بعد از آن تذکر به شمه‌اى از نعم فرمايد:
أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُمْ: آيا نمى‌بينيد اى بينندگان بدرستى که خدا مسخر گردانيده براى نفع شما، ما فِي السَّماواتِ: آنچه در آسمانهاست از آفتاب و ماه و ستارگان و ابر و باد و باران و غير آن، وَ ما فِي الْأَرْضِ: و آنچه در زمين است از کوهها و درياها و جمادات و نباتات و حيوانات که از آن نفع بريد بر وجهى که مى‌خواهيد. وَ أَسْبَغَ عَلَيْکُمْ نِعَمَهُ: و فراخ ساخت و تمام نمود بر شما نعمت‌هاى خود را، ظاهِرَةً وَ باطِنَةً: آشکارا و پنهان. وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ: و از مردمان کسى هست که جدال مى‌کند و خصومت مى‌ورزد در خدا و توحيد و صفات سبحانى، بِغَيْرِ عِلْمٍ: بدون علم و دانشى، وَ لا هُدىً: و بى‌هدايتى مأخوذ از پيغمبرى، وَ لا کِتابٍ مُنِيرٍ: و نه کتابى روشن بلکه محض تقليد مى‌باشد که انکار نمايند.
«1» بحار الانوار، ج 13، صفحات 430 و 431 و 432 بنقل از الاختصاص.
جلد 10 - صفحه 353
تبصره: آيه شريفه بينائى و آگاهى است به نعم نامتناهى سبحانى به تذکر اجمالى از آسمانى و زمينى و محسوس و معقول و جسمى و روحى و دنيائى و دينى و ظاهرى و باطنى که عقول از شماره آن عاجزند، چنانچه در تيسير نقل نموده که در کتاب بحر العلوم نعمت را به سيصد وجه تفسير نموده «1» و آنچه مشهور باشد:
1- نعم ظاهره، ظهور اسلام و نصرت حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله بر دشمنان و باطنه امداد ملائکه.
2- نعم ظاهره، آنها که بندگان علم به آنها دارند؛ و باطنه، مصالح دين و دنيا که به غير حق تعالى علم به آن ندارند.
3- ابن عباس گويد: از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله پرسيدم، فرمود: نعم ظاهره اسلام و تسويه قامت تو بر وجه اعتدال و افضال رزق؛ اما باطنه ستر اعمال سيئه و رسوا ننمودن. يابن عباس، حق تعالى فرمايد: سه چيز را به بنده مؤمن کرامت فرموديم که به هيچکس عطا نفرموديم: اول، قبول نمودن دعاى مؤمنين در حق او بعد از انقطاع عمل او. دوم، اعطاى ثلث او را به او در وقت مرض تا آن را در راه من تصدق کند و من به جهت آن، تکفير خطاياى او نمايم.
سوم، پوشيدم بديهاى عمل او را و او را به آن رسوا ننمودم «2».
4- على بن ابراهيم قمى از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده: نعمت ظاهره، پس نبى صلّى اللّه عليه و آله و آنچه آورده از معرفت خدا و توحيد؛ اما نعمت باطنه، پس ولايت ما اهل بيت و عقد ولايت ما باشد «3».
5- اکمال الدين صدوق (رحمه اللّه) از حضرت کاظم عليه السّلام روايت نموده که: نعمت ظاهره امام ظاهر، و باطنه امام غائب است «4».
6- امالى صدوق (رحمه اللّه) از حضرت باقر عليه السّلام از حضرت رسول
«1» تفسير منهج الصادقين (چ سوم اسلاميه)، ج 7، ص 242.
«2» تفسير مجمع البيان، (چ 1403 هجرى) ج 4، ص 32.
«3» تفسير قمى، ج 2، ص 166. (چ بيروت 1387 هجرى)
«4» اکمال الدّين، ج 2، ص 368، روايت 6. (چ دار الکتب، 1395 هجرى)
جلد 10 - صفحه 354
صلّى اللّه عليه و آله که به حضرت على عليه السّلام فرمود: اول نعمتى که خداوند به تو عطا فرموده چه چيز است؟ عرض کرد: خلق فرمود مرا و حال آنکه نبودم چيزى مذکور. فرمود: راست گفتى، دوم نعمت چيست؟ عرض کرد: احسان به من فرمود که مرا از زندگان قرار داد نه از مردگان. فرمود: نعمت ثالثه چيست؟
عرض کرد: ايجاد من فرمود به احسن صورت و اعدل ترکيب و براى او است حمد. فرمود: راست گفتى، چهارم نعمت چيست؟ عرض کرد: قرار داد مرا متذکر نه سهو کننده، فرمود: راست گفتى، پنجم نعمت چيست؟ عرض کرد: قرار داد براى من مشاعر ادراک آنچه را که طلب نمايم، و قرار داد براى من سراج منير. فرمود: راست گفتى، ششم نعمت چيست؟ عرض کرد: هدايت نمود مرا به دين خود و گمراه نکرد براى من راه بسوى خود را. فرمود: راست گفتى، هفتم نعمت چيست؟ عرض کرد: قرار داد براى من برگشت به زندگانى که انقطاع ندارد، فرمود: هشتم نعمت چيست؟ عرض کرد: قرار داد مرا سلطان و مالک نه مملوک. فرمود: راست گفتى، نهم نعمت چيست؟
عرض کرد: مسخر من نموده آسمان و زمين و آنچه ميان آنها است. فرمود: راست گفتى، دهم نعمت چيست؟ عرض کرد: قرار داد مرا از مردان که مسلط است بر حليله خود نه از زنان. فرمود: راست گفتى. پس فرمود بعد از اينها چه نعمت است؟ عرض کرد: بسيار نعمتها و همه نيکو است اگر بخواهى احصا نمائى نمى‌توانى.
پس حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله فرمود: گوارا باشد بر تو حکمت؛ و گوارا باشد بر تو علم، اى ابا الحسن؛ پس توئى وارث علم من و بيان کننده آنچه اختلاف نمايند در آن بعد از من «1».