تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اقْصِدْ فِي مَشْيِکَ وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ إِنَّ أَنْکَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ «19»
نهمين موعظه: وَ اقْصِدْ فِي مَشْيِکَ: ميانه باشد در رفتن خود، يعنى ميانه شتاب و کندى حرکت نما، زيرا به شتاب رفتن علامت خفت و سبکى است، و به تأنّى رفتن نشانه تکبر و تبختر باشد، بلکه ميانه‌رو باش که علامت تواضع و بزرگوارى است.
در منهج- از ابن عمر نقل است که در جاهليت مردى از روى نخوت و تبختر مى‌رفت، حق تعالى زمين را امر فرمود که تا او را فرو برد و تا قيامت فرو مى‌رود «2».
در خصال- ابن بابويه از حضرت صادق عليه السّلام فرمود: سرعة المشى تذهب ببهاء المؤمن: تند رفتن ارزش مؤمن را مى‌برد «3».
دهمين موعظه لقمان: وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ: و کوتاه کن و کم گردان
«1» من لا يحضره الفقيه، چاپ پنجم 1390 هجرى، ج 4، ص 7. امالى صدوق (با ترجمه کمره‌اى چ اسلاميه 1380 هجرى) مجلس 66 روايت اول- صفحه 428. و نيز بحار الانوار، ج 76 ص 333.
«2» منهج الصادقين، ج 7 ص 240.
«3» کتاب الخصال، ج 1، ص 9، روايت 30 و نيز در تحف العقول ص 26 و بحار الانوار ج 77، ص 141 روايت 11 بنقل از حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله.
جلد 10 - صفحه 350
صداى خود را، يعنى فرياد کننده و نعره زننده و دراز زبان مباش در سخن گفتن، إِنَّ أَنْکَرَ الْأَصْواتِ: بدرستى که زشت‌ترين و قبيحترين صداها، لَصَوْتُ الْحَمِيرِ: هر آينه صداى خران است که اولش زفير و آخرش شهيق است، يعنى در بلند کردن صدا فضيلتى نيست بلکه موجب وحشت و دهشت است، زيرا صوت حمار با وجود رفعت، مکروه طبيعت و موجب وحشت مى‌باشد.
در تشبيه رافع صوت به حمار، مبالغه شديدى است در مذمت و تهجين صداى بلند. و تنبيه بر آنکه از مکروهات شديده است نزد حق تعالى و تخصيص انکريت صوت به حمار با آنکه بعضى از آواز حيوانات، انکر از صوت اوست، به جهت آنست که آواز او نزد عرب ضرب المثل است در کراهت.
در منهج- در حديث وارده شده- اذا سمعتم شهيق الحمار فتعوّذوا باللّه من الشّيطان الرّجيم فانّه رأى شيطانا: چون صداى خر را بشنويد، پناه ببريد به خدا از شيطان رانده شده از رحمت به جهت آنکه آواز او از ديدن شيطان است «1».
و نيز سعد از حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله روايت نموده که: حق تعالى سه آواز را دشمن دارد: آواز سگ، آواز خر، و آواز زن نوحه‌گر «2».
و از بعض اکابر نقل است که صداى حمار، يا براى کاه و جو باشد، يا براى شهوت، و يا جنگ با همجنس خود؛ و صدائى که از غلبه صفات بهيمى و سبعى باشد زشت‌ترين صداهاست «3».
در کافى- از حضرت صادق عليه السّلام سؤال شد از اين آيه، فرمود:
«العطسة القبيحة» مراد عطسه قبيحه است که با صداى درشت و خشن باشد «4».
خاتمه: در بحار، از جمله مواعظ لقمان به پسر خود فرمود: اى فرزند چگونه مردم نمى‌ترسند از عذابها که ايشان را وعيد کرده‌اند، و حال آنکه احوال آنها هر روز در پستى است؛ و چگونه مهيا نمى‌شوند براى وعده‌هاى خدا، و حال آنکه عمرشان بزودى به نهايت مى‌رسد.
«1» منهج الصادقين، ج 7، ص 241.
«2» منهج الصادقين، ج 7، ص 241.
«3» منهج الصادقين، ج 7، ص 241.
«4» اصول کافى، ج 2، ص 656، روايت 21.
جلد 10 - صفحه 351
اى فرزند علم را مياموز براى آنکه به آن مباهات کنى با عالمان، و مجادله کنى با جاهلان، يا خودنمائى و فخر کنى به آن در مجالس، و ترک علم مکن براى عدم رغبت به آن.
اى فرزند به ديده بصيرت در مجالس نظر کن، اگر بينى جمعى را که ياد خدا مى‌کنند با ايشان بنشين، اگر عالمى، علم تو نفع مى‌بخشد به تو و علم تو را مى‌افزايد؛ و اگر نادانى، از ايشان علم کسب مى‌کنى شايد رحمتى از خدا بر ايشان نازل شود تو را نيز فرامى‌گيرد «1».
اى فرزند احسان کن با کسى که با تو بدى کند، و دنيا را بسيار جمع مکن که تو را از آن رحلت مى‌بايد کرد، ببين که از آنجا به کجا خواهى رفت.
اى فرزند مال يتيم را مخور که رسوا شوى در قيامت، و در آن روز تو را تکليف کنند که به او پس دهى و نداشته باشى.
اى فرزند آتش جهنم در قيامت به همه کس احاطه خواهد کرد و نجات نخواهد يافت از آن مگر کسى را که خدا رحم فرمايد.
اى فرزند تو را خوش نيايد کسى که زبان بد دارد و مردم از زبان او مى‌ترسند، که در قيامت بر دل و زبانش مهر زنند و اعضا و جوارحش بر او گواهى خواهند داد.
اى فرزند دشنام مده به مردم که چنان است که به پدر و مادر خود داده باشى.
اى فرزند هر روز که مى‌آيد، روز تازه‌اى است و نزد خداوند کريم گواهى خواهد داد بر کردارهاى تو.
اى فرزند بخاطر آور که تو را در کفنها خواهند پيچيد و به قبر خواهند افکند و کردارهاى خود را همه در آنجا خواهى ديد.
اى فرزند فکر کن چگونه مى‌توانى ساکن بود در خانه کسى که او را به خشم آورده و نافرمانى او کرده‌اى.
«1» بحار الانوار، ج 13، ص 417- 416، روايت 10 بنقل از قصص الانبياء.
جلد 10 - صفحه 352
اى فرزند هفت هزار کلمه حکمت آموختم، تو چهار کلمه را حفظ نما که تو را کافى است اگر به آنها عمل کنى: 1- کشتى خود را محکم بساز که دريا بسيار عميق است. 2- بار خود را سبک کن، که گردنگاهى که در پيش دارى گذشتن از آن بسيار دشوار است. 3- توشه بسيار بردار که سفر دور و دراز است.
4- عمل را خالص کن که قبول کننده عمل، بسيار دانا و بيناست «1».