تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ يُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَ يَعْلَمُ ما فِي الْأَرْحامِ وَ ما تَدْرِي نَفْسٌ ما ذا تَکْسِبُ غَداً وَ ما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (34)
شأن نزول: حارث بن عمر از اهل باديه خدمت حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله آمد عوض کرد: خبر ده ما را که ساعت قيامت کى ظاهر شود، و تخمى که در زمين پاشيده‌ام چه وقت باران بر آن بارد، و زن حامله تصوير حمل او از ذکور و اناث بر چه وجه است، و فردا به کدام عمل اشتغال خواهيم داشت، و مولد خود
«1» بحار الانوار، ج 77، باب وصية امير المؤمنين عليه السّلام لکميل، ص 273- 274 ترجمه نقل به مضمون است.
جلد 10 - صفحه 368
را مى‌دانم، مدفن در کدام بقعه است؟ حق تعالى در بيان آنکه اين پنج علم در خزانه مشيت سبحانى است آيه شريفه نازل فرمود:
إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ: بدرستى که خداى تعالى نزد اوست، عِلْمُ السَّاعَةِ: دانستن قيام قيامت، وَ يُنَزِّلُ الْغَيْثَ: و نازل مى‌فرمايد باران را در زمانى و مکانى که مقرر فرموده، وَ يَعْلَمُ ما فِي الْأَرْحامِ: و مى‌داند آنچه در رحمهاست از دختر و پسر و تام و ناقص، وَ ما تَدْرِي نَفْسٌ ما ذا تَکْسِبُ غَداً: و نمى‌داند هيچ نفسى از نيکوکار و بدکردار چه چيز کسب کند فردا از خير و شر، و لذا بسيار هست که اراده چيزى را نمايد و خلاف آن مى‌کند. و حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد: عرفت اللّه بفسخ العزائم و نقض الهمم: شناختم خدا را به فسخ شدن قصدها و به هم خوردن همتها «1» اشاره به همين است، و هرگاه علم به کسب خود نداشته باشد که اخس اشياء و عارف به طريق معرفت آن نباشد، پس چگونه معرفت به غير آن پيدا کند. وَ ما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ: و نمى‌داند هيچ نفسى که به کدام زمين مى‌ميرد همچنانکه نمى‌داند چه وقت مرگ او را دريابد. إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ: بدرستى که خداى تعالى داناست به همه چيزها که از جمله آن علم اوست به مغيبات، و هرگاه اراده او تعلق يابد، آشکار فرمايد.
آگاه به بواطن اشياء همچنانکه عالم است به ظواهر آن.
تنبيه: غيب بر دو قسم است: اول- «علم الغيوب»، آن را پيغمبر و امام عليهم السّلام به اراده الهى دانند. دوم- «غيب الغيوب» و آن علم غيبى است که اختصاص به ذات سبحانى دارد و از آن جمله است آنچه در آيه شريفه ذکر شده، چنانچه در تفسير برهان حضرت صادق فرمايد: اين پنج چيز مطلع نشده است بر آن هيچ ملک مقربى و نه نبى مرسلى، و آن از صفات خاصه الهى است «2». (و لا يعلم الغيب الّا هو) اشاره به اين علم باشد.
تبصره: اسناد علم به خداى تعالى، و درايت را به بنده، به جهت آنست که
«1» شبيه به اين روايت در غرر و درر، فصل 55، ص 500، روايت 30- نهج البلاغه، حکمت 250.
«2» تفسير برهان، ج 3، ص 280 (چ علميه قم)
جلد 10 - صفحه 369
درايت متضمن معنى حيله است، پس اسناد آن به بنده اشعار باشد به فرق ميان علم خالق و علم مخلوق، و دلالت بر اينکه بنده هر چند حيله کند و بذل وسع نمايد، عارف نشود به آنچه ملازم او است از عمل و کسب خير و شر؛ پس چگونه عالم گردد به آنکه کجا موت او خواهد بود.
در منهج- روزى ملک الموت به زيارت سليمان عليه السّلام آمد. مردى خدمت حضرت بود، عزرائيل بسيار در او مى‌نگريست، چون برفت پرسيد: چه کس بود که به نظر حدّت در من نگاه مى‌کرد؟ فرمود: ملک الموت بود. گفت:
يا سليمان بفرما تا باد مرا بردارد و به هند رساند که من از او انديشناکم، مى‌ترسم اجل من نزديک شده باشد تا دورى مسافتى ميان من و او واقع شود.
حضرت سليمان عليه السّلام امر فرمود باد او را به زمين هند رسانيد، چون ملک الموت نزد حضرت سليمان عليه السّلام آمد، حضرت پرسيد صورت حال را، گفت: دوام نظر من به او به جهت تعجب من بود در اينکه مأمور شده بودم آن روز او را قبض روح کنم در هند و او را نزد تو يافتم، گفتم اينجا تا هند يک سال راه مسافت چگونه او را در هند قبض روح نمايم. چون آن روز وقت موت او رسيد او را در هند يافتم و در آنجا قبض روح او نمودم و لذا فرموده‌اند: (اذا اراد اللّه قبض عبد بارض جعل له فيها حاجة) چون خداى تعالى خواهد که قبض روح بنده فرمايد در زمينى، او را در آن زمين حاجتى پيدا کند تا به آنجا رود و متوفى شود «1».
تتمه: مقامات شامخ ائمه معصومين صلوات اللّه عليهم اجمعين به مرتبه‌اى است که عقول کمّلين عاجزند از کنه معرفت آن، و بقدر فهم شيعيان بياناتى فرموده از جمله مقام علم آنهاست. در کتاب کافى «2» و بصائر الدرجات شمه‌اى عنوان شده: ايشانند معدن علم و شجره نبوت و مفاتيح الحکمه و موضع الرساله و مختلف الملائکه و خزان علم الهى در آسمان و زمين، عالم به علم ملائکه
«1» منهج الصادقين، ج 7 ص 254- 253. (چ سوم اسلاميه- تهران)
«2» اصول الکافى، ج 1، کتاب الحجة عناوين بابها.
جلد 10 - صفحه 370
مقربين و انبياء مرسلين، عالم به آنچه در آسمان و زمين و آنچه در بهشت و آنچه در جهنم است و آنچه بوده و مى‌باشد تا قيام قيامت. عالم به تفسير و تأويل و احکام قرآن، عالم به اسم اعظم الهى، عالم به افعال شيعيان آشکارا و نهانى و حديث نفس آنان. عالم به سماء ايشان و اسماء آباء آنان، عالم به دوستان که به آستان آنها آيند و به مکان آنان و آجال ايشان، عالم علم منايا و بلايا و وصايا و انساب و فصل الخطاب، عالم به طائفه‌اى که هدايت يابند و جماعتى که گمراه شوند، عالم به منطق پرندگان و چرندگان و درندگان و اجابت آنها کنند هرگاه به ايشان متوسل شوند؛ در هر يک، ابوابى عنوان شده خصوصا کتاب بصائر الدرجات که ده جزو و هر جزوى چند باب و تمام در شئونات آل محمد عليهم السّلام است.
علامه مجلسى (رحمه اللّه) در بيان جمع بين آيات و اخبار، شرح مفصلى در مرآت العقول «2» عنوان و پنج چيز مذکوره آيه شريفه را وجوهى ذکر فرموده: 1- مراد دانستن على التعيين و خصوص به تمام دقايق و جزئيات، و اين خاصه ذات الهى است. 2- مراد نفى دانستن غير حق تعالى است از پيش خود، بدون علم سبحانى، و منافات با دانستن به علم مستفاد نيست. 3- دانستن ائمه معصومين منوط به اراده خود ايشان است چنانچه در کتاب کافى عمار ساباطى از حضرت صادق عليه السّلام سؤال مى‌کند آيا امام غيب را مى‌داند، فرمود: نه و لکن هرگاه اراده نمايد دانستن آن را، خداى تعالى او را اعلام فرمايد «3».
خاتمه تفسير سوره مبارکه لقمان
«2» مرآة العقول، (چ دوم حيدرى 1394 هجرى)، ج 3، ص 117.
«3» اصول کافى، چ آخوندى (عربى) ج 1، کتاب الحجة، ص 257، روايت 4.
جلد 10 - صفحه 371
سوره سى و دوّم «سجده»
اين سوره مبارکه را سجده لقمان گويند تا مشتبه به «حم سجده» نشود و در مکه نازل شده الاسه آيه که در مدينه نازل شده (أَ فَمَنْ کانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کانَ فاسِقاً) تا تمام آيات.
عدد آيات: بيست و نه آيه به عدد بصرى، و سى آيه به عدد باقين.
عدد کلمات: سيصد و هشتاد و پنج.
عدد حروف: يکهزار و پانصد و هيجده.
ثواب تلاوت: تفسير برهان- از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که:
هر که قرائت کند سوره سجده را در هر شب جمعه، عطا فرمايد خداى تعالى کتابش را به دست راست او و محاسبه نفرمايد او را به آنچه بوده، و مى‌باشد از رفقاء حضرت محمد و اهل بيت او عليهم السّلام «1».
و نيز فرمود حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله: کسى که بنويسد اين سوره را و تعويض خود قرار دهد، مأمون شود از درد سر و تب و درد مفاصل «2». (با تذکرات سابقه).
«1» تفسير برهان، ج 3، ص 281. (چ علميه- قم)
«2» تفسير برهان، ج 3، ص 281. (چ علميه- قم)
جلد 10 - صفحه 372
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ