تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَ الْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْکُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (194)
شأن نزول: در منهج- مشرکان در ماه ذى القعده با مسلمانان مقاتله
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 351
نمودند در سال حديبيه، و اتفاقا سال ديگر حرکت مسلمانان از مدينه به مکه به جهت عمره تمتع در همين ماه واقع شد، و به سبب حرمت ماه کراهت داشتند که اگر مشرکان در مقام مقاتله برآيند ايشان چه کنند؛ آيه شريفه نازل شد «1»:
الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ: ماه حرام که شما براى عمره مى‌رويد به عوض آن ماه محرم است که با شما مقاتله نمودند، يعنى اگر آنها در مقابل جنگ برآمدند، باک مداريد و مقاتله کنيد، چه هتک حرمت شما هتک ايشان است. وَ الْحُرُماتُ قِصاصٌ: و حرمتها را قصاص باشد. حاصل آنکه حرمتى که ملاحظه آن واجب است، قصاص در آن جارى مى‌شود مانند کشتن شخصى به قصاص شخصى و بريدن دست به دست؛ پس چون ايشان هتک حرمت نمودند به منع کردن، همچنين شما نيز داخل شده اگر با شما قتال نمودند، شما هم قتال نمائيد. فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ: پس هر که تعدى و ظلم نمايد بر شما به ابتداى مقاتله، پس تعدى کنيد بر او به قتال با او، زيرا دفع شر البته خير است. اين کلام بر سبيل مشاکله است. مراد اينکه جزاى ستم و ظلم را به او رسانيد، بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْکُمْ: به مثل آنچه ستم شده بر شما، يعنى بايد عقوبت شما بر طبق تعدى آنها و مساوى باشد بدون تجاوز از مقدار آن.
وَ اتَّقُوا اللَّهَ: و بترسيد و بيانديشيد خدا را در تعدى و درگذشتن از آنچه مجاز نيستيد. وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ: و بدانيد اى مسلمانان بدرستى که خداى تعالى، مَعَ الْمُتَّقِينَ: با پرهيزکاران است به نصرت و معاونت، پس حراست و محافظت شما و اصلاح شأن شما فرمايد اگر پرهيزگار و منقاد اوامر و نواهى الهى باشيد، و هر کس خدا با او مساعد باشد، هميشه منصور و مظفر بر دشمنان خواهد بود.
در کنز العرفان از بعضى از مفسرين نقل نموده در معنى و الحرمات
«1» منهج الصادقين، جلد اوّل، صفحه 415.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 352
قصاص آنکه: حرمت حرم و شهر حرام را قصاص است به داخل شدن مسلمانان در مکه در ماه حرام بر رغم مشرکان، يعنى چون قريش فخر مى‌کردند به منع حضرت پيغمبر و اصحابش از مکه در سال حديبيه، لذا حق تعالى در سال آينده حضرت پيغمبر و اصحاب را داخل مکه فرمود على رغم مشرکين تا عمره بجا آورند؛ و اين قول از حضرت باقر عليه السّلام نيز مروى است.