تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ أَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لا تُلْقُوا بِأَيْدِيکُمْ إِلَى التَّهْلُکَةِ وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (195)
شأن نزول: در سالى که حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عازم شدند براى بجا آوردن عمره، جمعى از فقرا اظهار تنگدستى نمودند؛ حق تعالى آيه شريفه به جهت آگاهى اغنياء نازل فرمود:
وَ أَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ: و انفاق کنيد در راه خدا مانند جهاد و اعلاى دين اسلام و کمک و اعانت فقرا و ساير امورات خيريه، وَ لا تُلْقُوا بِأَيْدِيکُمْ إِلَى التَّهْلُکَةِ: و مياندازيد نفسهاى خود را به هلاکت، يا به دست خود ميافکنيد خود را به ورطه هلاک، يعنى بخل ننمايند که منجر به هلاکت است؛ چنانچه فرمود حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: البخيل بعيد من اللّه و بعيد من الجنّة و قريب من النّار «1». يعنى: بخيل دور است از قرب الهى، و دور است از بهشت و نزديک است به آتش جهنم، و لذا بخل را به هلاکت تعبير فرموده.
تنبيه: در آيه شريفه اشاراتى است:
«1» مستدرک الوسايل، جلد 2، صفحه 643، (کتاب النکاح، ابواب النفقات، باب 15، حديث 14)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 353
1- دال است بر تحريم آنچه ترس هلاک نفس باشد.
2- دليل است بر جواز صلح با کفار و سرکشان، هرگاه امام خائف باشد بر نفس خود يا مسلمانان، مانند فعل حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در عام حديبيه و حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در صفين و حضرت امام حسن عليه السّلام با معاويه.
3- جايز نيست امر به معروف و نهى از منکر در مواردى که مخاطره نفسانى و وقوع در مهلکه باشد، و نتيجه‌اى هم بر فرض اقتحام مترتب نگردد.
بنابراين آيه شريفه مقيد باشد به آنجائى که اقتحام در مهلکه، نصرت دين و اعزاز اسلام و قرآن در آن نباشد، و الا لازم بلکه واجب باشد، زيرا تقارن امر مهم که حفظ نفس است با امر اهمّ که حفظ بيضه اسلام است در اين صورت البته مراعات حفظ بيضه اسلام اولى و احق خواهد بود؛ مانند فعل حضرت امام حسين سيد الشهداء عليه السّلام و اقدام آن حضرت بر شهادت. و نيز اگر به ديده بصيرت عاقل فهيم تأمل نمايد، هر آينه دريابد که واقعه آن حضرت در کربلا القاء به مهلکه نيست، بلکه موجب ابقاى دين و حيات اسلام و اعلاى احکام قرآن و رسيدن به قرب حضرت رحمان است.
بنابراين معاندين و آل زياد و آل سفيان لعنهم اللّه خود را به مهلکه انداختند به سبب خروج بر امام زمان و موجب غضب ذات احديت منان و دخول نيران.
وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ: و نيکوئى نمائيد، بدرستى که خداوند دوست دارد نيکوکاران را، يعنى لازمه دوستى که احسان و الطاف است نسبت به آنان منظور مى‌فرمايد.
تنبيه: آيه شريفه عام است نسبت به تمام مکلفين در انفاق در کليه خيرات و راه خدا مطلقا. و مراد به انفاق به طريق اقتصاد است، چنانچه در کتاب کافى و عياشى از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود:
اگر مردى خرج کند آنچه در دستش مى‌باشد در راهى از راه خدا، نيکو
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 354
نباشد، و موفق به خير نشده، آيا نيست فرمايش الهى که: «ميندازيد خود را به مهلکه و احسان کنيد، خدا دوست مى‌دارد احسان کنندگان را» يعنى مقتصدين را «1» يعنى کسانى که ميانه روى نمايند در مخارج.
و در کتاب محاسن از آن حضرت مروى است که فرمود: هرگاه شخص نيکو گرداند عملش را، مضاعف فرمايد خداى تعالى عمل او را به هر حسنه هفتاد ثواب؛ و اين است فرمايش الهى که فرموده مضاعف نمايد ثواب را براى هر که خواهد، پس نيکو کنيد اعمال خود را که براى ثواب الهى بجاى آريد. عرض کردند: چه چيز است احسان؟ فرمود: هرگاه نماز کنى نيکو نما رکوع و سجود آن را و هرگاه روزه دارى پس بپرهيز از هر چه فساد روزه در آنست، و هرگاه حج نمودى پس نگاهدار خود را از آنچه حرام است بر تو در حج و عمره، و هر عملى که براى خدا بجاآورى پس بايد پاک باشد از ناپاکى «2».