تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ أَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لا تُلْقُوا بِأَيْدِيکُمْ إِلَى التَّهْلُکَةِ وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (195)
ترجمه
و انفاق کنيد در راه خدا و ميندازيد خود را بدستهاى خود بهلاکت و نيکوئى کنيد همانا خداوند دوست دارد نيکوکاران را.
تفسير
يعنى انفاق کنيد در راه جهاد با کفار و ساير ابواب خير و احسان و خود را بدست خود بهلاکت ميندازيد و اينکه گفته‌اند کلمه با در بايديکم زائد است و ايدى بمعنى انفس است بنظر حقير خارج از سليقه و ذوق ادبى است بلکه مفعول محذوف است و معنى همانستکه عرض شد در هر حال بعضى گفته‌اند مراد آنستکه اسراف ننمائيد و راه معاش را از دست ندهيد با آنکه انفاق هم بنمائيد حاصل آنکه بخيل نباشيد و مسرف هم نباشيد بلکه قانع و سخى باشيد و از حد اعتدال بافراط و تفريط تجاوز ننمائيد و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه انفاق کنيد و بخل ننمائيد که بخل موجب هلاک ابدى است و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه ترک جهاد نکنيد که موجب تسلط کفار است و منجر بهلاک شما خواهد شد و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه خود را بهلاکت دينى ميندازيد از قبيل منع زکوة و حج و جهاد که از لوازم ترک انفاق است و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه بدون ظن غلبه و قدرت بر دفاع اعداء خود را با آنها طرف نکنيد و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه مأيوس از رحمت الهى بواسطه کثرت گناه نشويد و در مجالس از پيغمبر (ص) روايت شده است که اطاعت پادشاه واجب است و کسيکه ترک نمايد اطاعت پادشاه را پس بتحقيق ترک نموده است اطاعت خدا را و داخل شده است در معصيت او همانا خداوند فرموده است و ميندازيد خود را بهلاکت و بنظر حقير تمام اين معانى بجاى خود صحيح است اگرچه بعضى از آنها از ظاهر آيه استفاده نشود ولى هيچيک از امور
جلد 1 صفحه 245
مذکوره را نبايد بجا آورد و هيچ امرى را که موجب يا منجر بهلاکت دنيوى و اخروى شود نبايد ارتکاب نمود بلکه با مظنه و خوف هلاکت هم جائز نيست و بعيد نيست القاء نفس در تهلکه عرفا صادق باشد بنابراين خيلى بيوجه است که خطيب و واعظ دست از بيان احکام و اخلاق و نصايح و مواعظ حسنه برداشته متعرض طعن و قدح نسبت بمقاماتى شود که تقيه از آنها واجب است و همچنين علما و روحانيون نبايد دست از وظيفه خودشان که نشر احکام و معارف و حقائق اسلام و ترويج شريعت خير الانام است برداشته بى‌نتيجه با اولياء امور وقت طرفيت و ضديت نمايند و در نتيجه محراب و منبر را از دست داده زحمات و تحصيلات خود را عقيم و حاصل عمر عزيز خود را مجانا بخصم تسليم نمايند شرط عقل آنستکه انسان دنبال مقصد خود برود هر جا معارضى پيدا کرد اگر بتواند آنمعارض را مساعد نمايد و اگر نتواند آنرا از ميان ببرد و اگر نتواند خود را حفظ کند که از ميان نرود و مقصد هر قدر ممکن است محفوظ بماند رفتار و سلوک ائمه هدى را با خلفاء عصر ملاحظه نمائيد که چگونه مماشاة با آنها ميگردند لقب امير المؤمنين را با آنکه از القاب خاصه خليفه بلا فصل پيغمبر آخر- الزمان مولاى متقيان است و بر ساير ائمه اطهار اطلاق آن جائز نيست بر آنها اطلاق مى‌کردند و چه قدر از احکام الهى را با آنکه اول وظيفه امام (ع) بيان آنها است مطابق با واقع بملاحظه تقيه مطابق با مذاق اهل سنت بيان فرمودند آيا نبايد فعل آنها سرمشق ما باشد خواجه نصير الدين طوسى قدس اللّه سره القدوسى که مانند علامه حلى عليه الرحمه يکجا در باره او شهادت داده که او افضل اهل عصر خود در علوم عقليه و نقليه بود و در جاى ديگر فرموده افضل است او از هر کس مشاهده نموديم ما او را در اخلاق و آقاى بهبهانى سر منشأ علوم متأخرين در باره او فرموده هر چه در باره او گفته شود کمتر از رتبه اوست و پدر بزرگوار حقير فرموده انصاف آنستکه حضرت خواجه افضل علماء بنى آدم است از بدو دنيا الى زماننا هذا و حکماء اروپا در باره‌اش گفته‌اند مانند خواجه در محيطى نيامده و استاد البشرش خواندند و حکماء اسلام عقل حاديعشرش ناميده‌اند و علماء اهل سنت با آن تعصب و عناد او را در اول مرتبه طبقه اولى از مصنفين قرار داده و تصديق به ذو الحق بودن او بر هر ملتى نموده‌اند مقصودم از اين تطويل آنستکه چنين کسى که دوست و دشمن از بزرگان
جلد 1 صفحه 246
هر قوم و ملت اقرار بفضل و کمال او از هر حيث و جهت نموده‌اند و گفته‌اند
او آفتاب اوج کمال و هنروريست
ما ذره‌ايم نى غلط از ذره کمتريم
ملازمت هلاکوخان سلطان کافر جائر را مينمايد براى احياء مذهب شيعه شيخ استاد ما عليه الرحمه چه قدر تحمل ناملائمات نمود و در موقع هتک حرمت از خودش و حرم ائمه اطهار چه صبر و بردبارى بروز داد که ما مبهوت و متحير شديم تا در ظرف چند سال ايرانرا از علم پر کرد که الان درجه اول علماء مروجين شرع در بلاد ايران از تلامذه او هستند اگر او هم مثل سايرين ميخواست اعراض نمايد يا تعرض کند ايا اينموفقيت را پيدا ميکرد يا آنکه نتيجه را از دست داده ميدانرا براى خصم تخليه کرده بود قدمى بالاتر بگذاريم امير المؤمنين (ع) چرا بيست و پنج سال دست بر وى دست گذارد و با خلفا مدارا کرد براى آنکه بر حسب ظاهر قوه مقاومت نداشت و اگر ميخواست طرفيت کند اسلام از ميان ميرفت پس بايد شخص قوه خود را بسنجد اگر مطمئن شد که در مقاومت مظفر خواهد بود اقدام نمايد و الا هر قدر ممکن است از اصول و فروع را بايد حفظ کند و خود و حمات خود را فلج و نابود ننمايد و موجبات عناد و لجاج طرف را فراهم نکند که اغلب امورات بملايمت بهتر پيشرفت ميکند از شدت و خصومت اين سليقه و عقيده حقير است در وظيفه عالم و مروج شرع از اهل محراب و منبر و در عين حال معتقدم بر حسب فرموده حضرت امير (ع) در نهج البلاغه که خداوند اخذ ميثاق نموده است از علماء که با ظلمه بهيچ وجه توافق ننمايند چه رسد بتبعيت و معاونت که بکلى از وظيفه آنها خارج است و موجب سلب توفيق و انحراف از طريق هدايت و ترويج شرع خواهد بود بلکه خلطه و آميزش با آنها هم نبايد پيدا کند مگر بمقدار ضرورت و حاجت در پيشرفت مقصد در اينمقام از آقايان عظام معذرت ميخواهم اختيار قلم از دست رفت و از وظيفه خود خارج شدم در ذيل آيه امر به احسان شده است و آنکه خداوند دوست دارد احسان کنندگانرا در کافى و عياشى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که مراد از محسنين کسانى هستند که در احسان اقتصاد و ميانه‌روى را از دست نميدهند پس اگر کسى تمام مال خود را در راه خدا انفاق نمايد کار خوبى نکرده است حقير عرض ميکنم شايد مراد صورتى باشد که موجب عسر و حرج در آتيه شود مثل آنکه مجبور به سؤال يا کار خارج از
جلد 1 صفحه 247
زى خود گردد و در محاسن از آنحضرت روايتى نقل نموده که متضمن تفسير احسان است باتيان اعمال واجبه با آداب و شرائط آن و پاکيزگى آنها از اغراض فاسده و بنظر حقير احسان مطلقا خوب است چه بخود باشد چه بغير و در اين روايت بيان فرد خفى شده است چنانچه در روايت اولى بيان حد آن شده بود و غير هم اعم است از دوست و دشمن و مؤمن و کافر و موافق و مخالف و بر و فاجر و انسان و حيوان و نبات و جماد
اگر شراب خورى قطره فشان بر خاک
از آن گناه که نفعى رسد بغير چه باک
از نيکى در باره احدى نبايد مضايقه کرد مگر امر بمعروف و نهى از منکر توقف به آن پيدا کند و شايد باين مناسبت باشد نهى از احسان ببعضى از اهل عصيان از قبيل تارک الصلوة و شارب الخمر در روايات و شامل است احسان حالى و مالى و فعلى و مئالى و دنيوى و اخروى را و اللّه اعلم.