تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَ لا تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کامِلَةٌ ذلِکَ لِمَنْ لَمْ يَکُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (196)
ترجمه
و تمام کنيد حج و عمره را از براى خدا پس اگر باز داشته شديد پس آنچه ميسر شود از قربانى و نتراشيد سرهاى خودتان را تا آنکه برسد قربانى بجايگاهش پس آنکه باشد از شما بيمار يا در او آزارى از سرش پس فدا است از روزه يا صدقه يا قربانى پس چون ايمن شويد پس آنکه بهره‌مند گردد بسبب عمره تا حج پس آنچه ميسر شود از قربانى پس کسيکه نيافت پس روزه سه روزه است در حج و هفت روزه چون بازگشتيد اين است ده روزه تمام اين براى کسى است که نباشند اهلش حاضران مسجد الحرام و بپرهيزيد از خدا و بدانيد که خدا سخت عقوبت است.
تفسير
حج در لغت بمعناى قصد و عمره زيارت است و در شرع دو عبادت معروف است که هر يک داراى اجزاء و شرائطى است که در محل خود بيان شده است
جلد 1 صفحه 248
و مراد از اتمام آندو اتيان بآن دو است با اجزاء و شرائط رکنيه و تعبديه آن دو قربة الى اللّه و ظاهر است در وجوب عمره مانند وجوب حج و از حضرت باقر (ع) روايت شده است که تماميت حج بلقاء امام است و از حضرت صادق (ع) روايت شده که چون حج کند يکى از شما پس بايد ختم نمايد حج خود را بزيارت ما چون اين از تماميت حج است فيض ره فرموده که در اينزمان زيارت قبور ائمه قائم مقام زيارت و لقاء ايشان است چنانچه استفاده ميشود اين معنى از اخبار ديگرى که در اين باب وارد شده است حقير عرض ميکنم و همچنين استفاده ميشود تاکد استحباب زيارت قبر مقدس حضرت رسول (ص) از براى حاج از اخباريکه دلالت دارد بر آنکه فرموده است هر کس بحج موفق شود و بزيارت من نيايد جفا نموده است در باره من بلکه ممکن است استفاده شود تاکد زيارت حضرت رضا (ع) بعد از مراجعت از حج خواه موفق بزيارت ساير ائمه در سفر حج شده باشد بنابر اخذ باطلاق و عموم لفظ امام و کلمه ما در دو روايت مذکوره بنحو استغراق براى تکميل زيارت دوره و خواه موفق نشده باشد براى عمل بقدر متيقن از زيارت آن ذوات مقدسه که اقلا بزيارت امامى بعد از حج موفق شده باشد و بقيه مفاد آيه شريفه آنستکه پس اگر ممنوع شديد از اتمام عمل بسبب خوف يا دشمن و مرض با آنکه شما در حال احرام بوديد براى حج يا عمره و براى يکى از اين امور نتوانستيد موفق بساير اعمال شويد پس بر شما است چون بخواهيد از احرام بيرون بيائيد آنچه را که آسان است بر شما از قربانى خواه شتر خواه گاو خواه گوسفند و اين معنى براى حصر از ائمه اطهار نقل شده است و گفتند فرق است ميان حصر و صد حصر از قبيل ممنوع شدن براى مرض است و صد آنست که کفار مانع شوند از عمل چنانچه منع نمودند پيغمبر (ص) و اصحاب را و در عيون از حضرت رضا (ع) مروى است که گوسفند مقرر شده است براى کسانى که متمکن نيستند از گاو و شتر تا همه متمکن شوند از قربانى و از حضرت صادق مروى است که گوسفند کافى است و گاو و شتر افضل است و سر نتراشيد يعنى از احرام بيرون نيائيد تا برسد قربانى به مکانيکه واجب است در آنجا کشته شود پس کسيکه مرضى داشته باشد که محتاج بسر تراشيدن باشد يا آنکه آزارى مانند جراحت در سرش باشد اگر سر تراشيد بر اوست فديه سه‌گانه نامبرده در آيه شريفه و از حضرت صادق (ع) در بيان
جلد 1 صفحه 249
فديه دو روايت شده است يکى در کافى و ديگر از عياشى که در هر دو ذکر شده است که روزه سه روز است و صدقه بر شش مسکين بايد بدهد هر مسکينى نصف صاع و نسک گوسفند است و در روايت کافى است که مرد وقتى ممنوع شد قربانى را بايد بفرستد و اگر از سر در زحمت باشد پيش از آنکه قربانيش کشته شود در همان مکان که ممنوع شده بايد يک گوسفند بکشد يا روزه بگيرد يا صدقه بدهد و هر جا در قرآن لفظ او باشد که در فارسى بجاى آن يا گفته ميشود دلالت بر تخير دارد و مکلف مختار است هر يک از اطراف تخيير را بجا بياورد و هر جا معلق شده باشد امرى بر عدم تمکن مکلف از امر ديگر امر اول متعين است يعنى تخيير بترتيب است پس چون بوديد ايمن از آفات مانعه از انجام عمل پس کسيکه منتفع شد بعد از بيرون آمدن از احرام عمره بسبب حليت محرمات احرام تا وقتى که محرم شد باحرام حج پس بر اوست قربانى در حد وسع و سهولت و در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که آنگوسفند است پس آنکس که متمکن نشد سه روز روزه بايد بگيرد در وقت اشتغال بحج و افضل روز هفتم و هشتم و نهم ذو الحجه است و در کافى بعد از آنکه حضرت صادق (ع) اين سه روز را تعيين مينمايد نقل نموده که راوى ميگويد کسى که روز ترويه وارد مکه شده باشد چه کند جواب ميفرمايند بعد از روز سيزدهم روزه بگيرد عرض ميکند جمال صبر نميکند مى‌فرمايد از روز حرکتش تا سه روز روزه بگيرد عرض ميکند مسافر است حضرت مى‌فرمايد روز عرفه هم مسافر است ما خانواده هستيم که مطابق فرموده خدا حکم مى‌کنيم خدا فرموده سه روز در حج روزه بگيريد که در ذو الحجه است و نيز در کافى از ائمه عليهم السلام نقل نموده که چنين شخصى هفت روز هم بعد از مراجعت در نزد خانواده خود بايد روزه بگيرد و اگر عزم اقامت در مکه را داشته باشد ملاحظه ورود همسفران خود را که اهل بلد او باشند بنمايد وقتى گمان برد که آنها وارد شدند هفت روز روزه بگيرد اين روزه ده روز کامل کم از يک قربانى کامل نيست و در تهذيب از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که از سفيان ثورى سؤال فرمود مراد از کامله در اين آيه چيست عرض کرد هفت روز و سه روز ده روز تمام ميشود فرمود آيا هيچ عاقلى در اينحساب شک مى‌کند عرض کرد پس مراد چيست امام (ع) فرمود فکر کن شايد بفهمى عرض کرد
جلد 1 صفحه 250
نميدانم شما بفرمائيد مراد چيست حضرت فرمود کمال روزه عشره کامله کمال قربانى است چه آورده باشى چه نياورده باشى بگمان حقير مراد امام (ع) آنستکه قربانى حيوان ظاهرى وقتى کامل ميشود که حيوان باطنى خود را که نفس شهوانى است بکشى بده روز روزه که سه روز آن در سفر است که زحمتش زيادتر و آثارش در انقياد نفس امّاره بيشتر است و الا نکات بلاغتى براى ذکر عشره کامله از قبيل سهولت حفظ ايام صوم و اشاره ببلوغ عدد بمرتبه کمال که مکمل نفس است و اشاره بانتهاى اعمال حج بتماميت اين عشره و امثال اينها ممکن است ذکر شود که لازم نباشد ربط دادن اين جمله را بقربانى در هر حال نکته که امام فرموده امام نکات است و اين حج تمتع براى کسى است که اهل مکه نباشد در کافى از حضرت صادق (ع) روايت شده است که فرمودند کسى که منزل او در هيجده ميل از هر يک از جوانب مکه باشد نبايد حج تمتع بجا آورد و از حضرت باقر (ع) نقل نموده که اهل مکه نبايد عمره بجا بياورند و حج تمتع بر آنها روا نيست پرسيدند از حد آن فرمود چهل و هشت ميل از تمام جوانب مکه و علماء اماميه بر طبق اين روايت فتوى داده‌اند نهايت آنکه جمعى چهل و هشت ميل را در هر يک از جوانب اربعه معتبر نموده‌اند و بعضى توزيع فرمودند که در هر جانبى دوازده ميل را کافى دانسته‌اند و اين قول با ظاهر آيه موافق‌تر است زيرا هر سه ميل يک فرسخ است و دوازده ميل چهار فرسخ ميشود و کسى که قاصد آن باشد ذهابا و ايابا او مسافر است پس کسيکه منزل او چهار فرسخ از مکه دور باشد اگر عازم زيارت و عود شود مسافر ميشود و حج تمتع بر او رواست چون خداوند آنرا وظيفه غير حاضر قرار داده است ولى اين موقوف است بآنکه مراد از حاضر در آيه شريفه غير مسافر باشد نه آنکه مراد بآن اهلى باشد که در مقابل آن بيگانه است که در اينصورت بايد حدود مکه معلوم شود تا اهلى و غريب ممتاز شوند و در روايت اخيره عسفان و ذات عرق را براى تعيين حد ذکر فرموده‌اند و روايت اولى ظاهرا معمول به نباشد و بپرهيزيد از خداوند در حفظ اوامر و نواهى او خصوصا نسبت بحج که بقدرى در آيات و روايات تاکيد و تضييق شده است که زبان از تقرير و قلم از تحرير آن عاجز است و تارک آن در روز قيامت در زمره يهود و نصارى محشور ميشود و در دنيا و آخرت کور است و بدانيد که خداوند شديد العقاب است و کسيکه پشت بخانه خدا نمايد از
جلد 1 صفحه 251
او رو ميگرداند.