اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ أَنفِقُوا فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ وَ لا تُلقُوا بِأَيدِيکُم إِلَي التَّهلُکَةِ وَ أَحسِنُوا إِن‌َّ اللّه‌َ يُحِب‌ُّ المُحسِنِين‌َ (195)
(و در راه خدا انفاق کنيد و بدستهاي خودتان خود را بهلاکت نيندازيد و نيکو کاري کنيد که خدا نيکوکاران را دوست ميدارد) وَ أَنفِقُوا فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ انفاق در راه خدا شامل مصارفي که در طريق عبادت خدا
1- سوره مائده آيه 49
2- سوره شوري آيه 38
جلد 2 - صفحه 361
صرف ميکند ميگردد مانند بذل جان در راه جهاد و صرف قوي در قضاء حوائج مؤمنين و ساير عبادات و صرف مال در مصارف واجبه و مستحبه و تعليم علم ببندگان خدا و ساير مواردي که اطلاق انفاق و عنوان عبادت بر آن صادق است و در اول سوره در ذيل آيه مِمّا رَزَقناهُم يُنفِقُون‌َ مفصلا موارد آن را متذکر شديم«1» و يکي از موارد لازم انفاق، انفاق مال در راه جهاد با دشمنان اسلام و اعلاء کلمه حق است و بعضي انفاق در اينکه آيه را به اينکه مورد اختصاص داده‌اند ولي امر در اتفقوا براي مطلق طلب از واجب و مستحب‌ّ است و آيه عام‌ّ و اينکه مورد يکي از مصاديق آن ميباشد.
وَ لا تُلقُوا بِأَيدِيکُم إِلَي التَّهلُکَةِ القاء بمعني انداختن و مفعول آن محذوف و باء بايديکم براي سببيت و تعبير بايديکم اشاره به اينکه از روي اختيار خودتان چنين نکنيد يعني لا تُلقُوا انفسکم بِأَيدِيکُم إِلَي التَّهلُکَةِ بدست خودتان خود را بمهلکه نيندازيد و مراد از تهلکه اعم از هلاکت دنيوي و اخروي است و مراد از القاء بتهلکه اقدام بهر عملي است که موجب وقوع در هلاکت انسان يا ترک عملي که باعث هلاک آدمي گردد مثلا عملي که مريض انجام دهد و باعث زيادتي مرض يا موت او گردد مانند پرهيز نکردن و خوردن خوراکهايي که براي مرض او مضر است و يا اينکه معالجه نکند و دارو استعمال ننمايد و باين سبب موجب هلاکت خود گردد، هر دو القاء در تهلکه ميباشد.
و در مقام جهاد اگر اقدام بجهاد و صرف مال در راه جهاد نکنند تا دشمن مسلط شود و بهلاکت بيفتند القاء بتهلکه است و بسا مواردي که بايد ساکت و صامت بود و تقيه نمود و اقدام بجهاد ننمود اگر اقدام کند و باعث هلاکت گردد القاء بتهلکه است، و همچنين در مورد انفاقات مالي اگر بخل ورزد و حقوق واجبه
1- مجلد اول ص 210
[.....]
جلد 2 - صفحه 362
را نپردازد و باعث شکنجه و بتنگ آمدن فقراء و طغيان آنان گردد و هلاکت خود را سبب شود و يا تمام مال خود را صرف کند که قدرت بر نفقه خود و- واجب النفقه‌اش نداشته باشد، همه اينها القاء بتهلکه است چنانچه در آيه شريفه ميفرمايد وَ لا تَجعَل يَدَک‌َ مَغلُولَةً إِلي عُنُقِک‌َ وَ لا تَبسُطها کُل‌َّ البَسطِ فَتَقعُدَ مَلُوماً مَحسُوراً«1» و توهم نشود که اينکه ايثار است بلکه ايثار بذل مال است بحدي که بواجبات لطمه نزند چنانچه قبلا تذکر داده‌ايم.
و دليل بر اينکه عموم اطلاق خود آيه است که اقتضاء عموم ميکند و اخباري که در ذيل آيه روايت شده مانند حديثي که از کافي مسندا از حضرت صادق (ع) روايت کرده که فرمود «
لو ان‌ّ رجلا انفق ما في يديه في سبيل اللّه ما کان احسن و لا اوفق أ ليس يقول اللّه و لا تلقوا بايديکم الي التهلکه و احسنوا ان اللّه يحب المحسنين يعني المقتصدين
» و همين مضمون از عياشي از آن حضرت روايت شده.
و از إبن بابويه مسندا از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده که فرمود:
طاعة السلطان واجبة و من ترک طاعة السلطان فقد ترک طاعة اللّه و دخل في نهيه يقول اللّه و لا تلقوا بايديکم الي التهلکة
«
» و از حذيفه روايت شده که در تفسير اينکه جمله «
قال هذا في النفقه
» و در بعض نسخ «
هذا في التقية
» روايت شده علاوه بر اينکه عمل رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه هدي شاهد بزرگي بر اينکه معني است چنانچه رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم در حديبيه با مشرکين صلح نمود و حضرت امير المؤمنين عليه السّلام 25 سال با خلفاء با مسالمت رفتار نمود و حضرت حسن عليه السّلام با معاويه صلح نمود و ساير ائمه نيز با خلفاء جور زمان خود با تقيه رفتار ميکردند و همه از اينجهت بود که اگر اقدام بمبارزه عليه آنان مينمودند موجب هلاکت خود و عده‌اي از دوستان خود ميگرديد ولي زمان
1- سوره اسراء آيه 31
جلد 2 - صفحه 363
سيد الشهداء چون يزيد در مقام امحاء دين اسلام حتي ظواهر آن بود و بر هر تقدير ميخواست سيد الشهداء را بقتل برساند چه اقدام کند و چه ساکت نشيند آن حضرت چاره جز قيام نداشت و همان قيام بود که اساس خلافت بني اميه را مضمحل و نابود ساخت و آن حضرت مرگ با شرافت را بر قتل با ذلت ترجيح داد.
وَ أَحسِنُوا إِن‌َّ اللّه‌َ يُحِب‌ُّ المُحسِنِين‌َ احسان بمعني نفع رسانيدن بغير است و با حسن فرق دارد زيرا در حسن لازم نيست که خوبي بغير برسد بلکه نفس فعل که نيکو باشد اطلاق حسن بر آن ميشود مثلا عذاب کفار و معاندين در روز قيامت يا استيفاء دين از مديون يا اجراء حدود حسن است لکن احسان نيست.
و چنانچه در حديث مروي از کافي گذشت محسنين بمقتصدين تفسير شده و از اينکه بيان معلوم ميگردد که مجرد ايصال نفع بغير احسان نيست بلکه فعل هم بايد داراي حسن باشد، هم از جهت فاعل که قبح عقلي يا ذم‌ّ شرعي نداشته باشد و هم از جهت قابل که محل قابليت احسان داشته باشد، و گرنه:
ترحم بر پلنگ تيز دندان || ستمکاري بود بر گوسفندان