اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ أَتِمُّوا الحَج‌َّ وَ العُمرَةَ لِلّه‌ِ فَإِن أُحصِرتُم فَمَا استَيسَرَ مِن‌َ الهَدي‌ِ وَ لا تَحلِقُوا رُؤُسَکُم حَتّي يَبلُغ‌َ الهَدي‌ُ مَحِلَّه‌ُ فَمَن کان‌َ مِنکُم مَرِيضاً أَو بِه‌ِ أَذي‌ً مِن رَأسِه‌ِ فَفِديَةٌ مِن صِيام‌ٍ أَو صَدَقَةٍ أَو نُسُک‌ٍ فَإِذا أَمِنتُم فَمَن تَمَتَّع‌َ بِالعُمرَةِ إِلَي الحَج‌ِّ فَمَا استَيسَرَ مِن‌َ الهَدي‌ِ فَمَن لَم يَجِد فَصِيام‌ُ ثَلاثَةِ أَيّام‌ٍ فِي الحَج‌ِّ وَ سَبعَةٍ إِذا رَجَعتُم تِلک‌َ عَشَرَةٌ کامِلَةٌ ذلِک‌َ لِمَن لَم يَکُن أَهلُه‌ُ حاضِرِي المَسجِدِ الحَرام‌ِ وَ اتَّقُوا اللّه‌َ وَ اعلَمُوا أَن‌َّ اللّه‌َ شَدِيدُ العِقاب‌ِ (196)
جلد 2 - صفحه 364
(و حج و عمره را براي خدا باتمام رسانيد پس اگر از اتمام باز داشته شويد، بر شماست آنچه از قرباني ميسر ميشود و سرهايتان را نتراشيد تا اينکه قرباني بجاي خود برسد، پس اگر کسي از شما مريض شد، يا آزاري باو از جهت سرش باشد، رواست که سر بتراشد و فديه و عوضي که عبارت از روزه يا صدقه يا کشتن گوسفندي است انجام دهد، و هر گاه ايمن شويد پس هر که بواسطه عمره متمتع شود تا زماني که براي حج آماده ميگردد، بر اوست آنچه از قرباني ميسر ميشود، پس اگر قرباني براي او ميسر نشد بر اوست روزه گرفتن سه روز در ايام حج و هفت روز هنگامي که برميگردد اينکه ده روز کامل است، اينکه حکم براي کساني است که اهلشان در مسجد الحرام حاضر نيستند و از خدا بپرهيزيد و بدانيد که خداوند عذاب او سخت است) وَ أَتِمُّوا الحَج‌َّ وَ العُمرَةَ لِلّه‌ِ يعني اعمال حج و عمره را براي خدا باتمام رسانيد و اعمال حج عبارت است از:
نيّت- احرام، وقوف عرفات و مشعر، رمي جمرة عقبي، ذبح، حلق، طواف حج، نماز طواف، سعي صفا و مروه، بيتوته در مني، شب يازدهم و دوازدهم رمي جمرات ثلاث روز يازدهم و دوازدهم، طواف نساء و نماز طواف.
و اعمال عمره عبارت است از: نيّت، احرام، طواف، نماز طواف، سعي بين صفا و مروه، تقصير، طواف نساء و نماز طواف.
امّا «احرام» داراي سه کار واجب است: نيّت، پوشيدن لباس احرام و تلبيه «و وقوف عرفات» از اول ظهر عرفه تا غروب شرعي است.
«و وقوف مشعر» از اول طلوع فجر روز عيد تا طلوع آفتاب است.
«و رمي جمره عقبي» در روز عيد است «و ذبح» کشتن شتر و يا گاو و يا گوسفند در روز عيد است.
جلد 2 - صفحه 365
«و حلق» سر تراشيدن يا شارب زدن يا ناخن گرفتن روز عيد است و احوط سر تراشيدن است. «و طواف حج» عبارت از هفت دور، دور خانه گرديدن است که ابتداء و انتهاء آن حجر الاسود ميباشد و شانه چپ بايد رو بخانه باشد و از حدّ مطاف خارج نشود و حجر اسمعيل هم داخل بيت است و وقت آن روز عيد يا روز يازدهم يا دوازدهم است.
«و نماز طواف» دو رکعت است که خلف مقام ابراهيم يا دو طرف آن پس از طواف گزارده ميشود. «و سعي صفا و مروة» عبارت از هفت مرتبه از صفا بمروه رفتن و از مروه بصفا آمدن است که ابتداء بصفا شود و بمروه منتهي گردد يعني چهار مرتبه از صفا بمروه و سه مرتبه از مروه بصفاست و آن بعد از طواف و نماز طواف در يکي از اينکه سه روز است. «و بيتوته» در مني از اول شب تا بعد از نصف شب يازدهم و دوازدهم است و در بعض موارد شب سيزدهم نيز بايد ضميمه شود. «و رمي جمرات» اولي و وسطي و عقبي بترتيب روز يازدهم و دوازدهم و در بعض موارد سيزدهم است که هر جمره را هفت ريگ بترتيب بزنند «و طواف نساء» مثل طواف حج و نمازش نيز مانند نماز طواف حج است.
و اما واجبات عمره همه آنها مانند واجبات حج‌ّ است و تنها تقصير در عمره زدن شارب يا گرفتن ناخن است و حلق يعني سر تراشيدن در عمره نيست و همه اينکه اعمال عبادت و بايد از روي نيّت و قصد قربت و خلوص باشد از اينجهت در آيه قيد «للّه» را ذکر فرموده بعلاوه نيت مجموع من حيث المجموع بعنوان حج و عمره هم لازم است.
و حج سه نوع است: حج قرآن که با عمره مقرون است و حج افراد که بدون عمره است و حج تمتع که بر اغلب کساني که از بلاد دور بمکه ميآيند
جلد 2 - صفحه 366
مطابق مذهب جعفري واجب است و شرح آن در ذيل آيه بيان ميشود:
فَإِن أُحصِرتُم احصار بمعني منع و جلوگيري است و در اينکه حصر و احصار بيک معني است و يا اينکه متفاوت است اختلاف شده و ظاهرا تفاوت دارد مانند حبس و احباس و قتل و اقتال و فرق آن از لحاظ مباشرت و تسبب است، که در (حصره و حبسه) فاعل مباشر حابس و حاصر است و در «احصره و احبسه» محصر و محبس مسبّب است يعني فاعل سبب حصر و حبس شده.
و احصار دو قسم است: يک قسم بواسطه مرض و خوف از دشمن و امثال اينهاست که پس از احرام نميتواند مشرف شود و اعمال حج را انجام دهد، قسم دوم بواسطه منع دشمن يا ظالم است که نميگذارد حاج بروند و حکم اينکه دو قسم مختلف است، در قسم اول بايد هدي را بفرستند تا در محل آن ذبح کنند و وقتي هدي بمحل خود رسيد از آن احرام محل ميشوند و محل هدي مکه است اگر احرام عمره باشد، و مني است و آنهم در روز عيد اگر احرام حج باشد، و در قسم دوم همانجايي که ممنوع شده‌اند هدي را ذبح کنند.
فَمَا استَيسَرَ مِن‌َ الهَدي‌ِ يعني آنچه از هدي ميسر ميشود و مخيّر است بين قرباني نمودن شتر يا گاو و يا گوسفند.
وَ لا تَحلِقُوا رُؤُسَکُم حَتّي يَبلُغ‌َ الهَدي‌ُ مَحِلَّه‌ُ يعني از احرام محل نشويد تا هدي بجايش برسد و محل شدن از احرام حج بحلق رأس يعني سر تراشيدن است و از احرام عمره بتقصير يعني شارب زدن يا ناخن گرفتن است و محل هدي چنان که ذکر شد در قسم اول مکه و مني و در قسم دوم همانجايي است که ممنوع شده‌اند و اينکه کنايه از اينست که تا نحر يا ذبح در محل مقرر واقع نشود از لباس احرام بيرون نشويد و محرمات احرام باقيست.
فَمَن کان‌َ مِنکُم مَرِيضاً أَو بِه‌ِ أَذي‌ً اينکه جمله تفريع بر جمله قبل و استثناء
جلد 2 - صفحه 367
از آنست يعني کسي که نميتواند صبر کند تا هدي فراهم شود و بمحل رسيده ذبح شود و سپس سر بتراشد بواسطه مرضي که در سر دارد يا رنجي که از هوام‌ّ مانند شپش و نحو آن ميبرد و ناچار بايد سر را بتراشد.
فَفِديَةٌ مِن صِيام‌ٍ أَو صَدَقَةٍ أَو نُسُک‌ٍ چنين کس بايد عوض هدي فديه دهد و آن عبارت از سه روز روزه يا اطعام شش نفر مسکين يا قرباني نمودن يک گوسفند است اگر چه در غير محل باشد چنانچه از طريق سنت رسيده است.
فَإِذا أَمِنتُم يعني هر گاه احصار برطرف شد به اينکه اصلا منعي نباشد نه از جهت مرض و نه خوف و نه مانع ديگر، و يا اگر منعي بوده برداشته شود.
فَمَن تَمَتَّع‌َ بِالعُمرَةِ إِلَي الحَج‌ِّ فَمَا استَيسَرَ مِن‌َ الهَدي‌ِ اينکه قسمت راجع بحج تمتع است و واجب است بنا بر مذهب شيعه بر هر که دوازده ميل يا هيجده ميل (بنا بر قول ديگر) از جميع اطراف مکّه دور باشد و همين است مفاد ذلِک‌َ لِمَن لَم يَکُن أَهلُه‌ُ حاضِرِي المَسجِدِ الحَرام‌ِ چنانچه ميآيد و حج تمتعش گفتند براي اينکه پس از احرام عمره و انجام اعمال آن تقصير ميکند و محل ميشود و بسياري از محرمات احرام بر او حلال ميگردد و بآنها متمتع و بهره‌مند ميگردد و سپس احرام ديگري براي حج مي‌بندد و باعمال حج مشغول ميشود بنا بر اينکه مفاد آيه اينست که پس هر کس بواسطه عمرة (يعني اتمام اعمال آن و محل شدن از آن) متمتع بشود و بسوي اعمال حج برود، بر اوست آنچه از قرباني ميسّر شود يعني مخير است بين قرباني نمودن شتر و گاو و گوسفند و محل آن مني و وقت آن روز عيد اضحي بعد از رمي جمره عقبي و قبل از سر تراشيدن است فَمَن لَم يَجِد فَصِيام‌ُ ثَلاثَةِ أَيّام‌ٍ فِي الحَج‌ِّ وَ سَبعَةٍ إِذا رَجَعتُم اينکه راجع بغير مورد احصار است و متفرع بر حکم قرباني و استثناء از آنست يعني کسي که مشرف شد و اعمال حج را بجاي آورد ولي هدي يعني شتر و گاو و گوسفند نيافت يا
جلد 2 - صفحه 368
از آن جهت که پيدا نميشد و يا متمکن نبود بايد عوض قرباني ده روز روزه بگيرد که سه روزش در ايام حج است که قبل از عيد اضحي در مکّه و يا بعد از آن در مني باشد و اينکه يکي از مواردي است که روزه گرفتن بر مسافر جايز است و لو قصد اقامت نداشته باشد و هفت روز هنگامي است که بوطنش مراجعت ميکند.
تِلک‌َ عَشَرَةٌ کامِلَةٌ يعني اينکه سه روز روزه در ايام حج و هفت روز در مراجعت نزد خدا عمل واحدي محسوب ميشود که کامل است و کفايت از بدل بودن از قرباني مينمايد و در ثواب با آن يکسان است.
ذلِک‌َ لِمَن لَم يَکُن أَهلُه‌ُ حاضِرِي المَسجِدِ الحَرام‌ِ يعني اينکه حکم تمتع مختص است بکساني که در مکه و اطراف آن نيستند و تنها براي کساني است که دور از مکه باشند چنانچه ذکر شد.
وَ اتَّقُوا اللّه‌َ وَ اعلَمُوا أَن‌َّ اللّه‌َ شَدِيدُ العِقاب‌ِ در اطاعت اوامر الهي و ترک نواهي آن بکوشيد و بدانيد که خداوند عذاب او سخت است نسبت بکساني که او را مخالفت کنند و مرتکب معصيت او شوند.
«تنبيه» احکام حج و عمره و فروع آن بسيار است که در کتاب حج و عمره در فقه متعرض ميشوند و چون غرض در اينجا تفسير اجمالي آيات بود لذا باين مقدار اکتفاء شد.