تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْکُمْ إِذْ جاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَ کانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيراً «9» إِذْ جاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ إِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا «10» هُنالِکَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزالاً شَدِيداً «11»
ترجمه
اى کسانيکه ايمان آورديد ياد کنيد نعمت خدا را بر شما هنگاميکه آمد شما را لشگرهائى پس فرستاديم بر آنها بادى و لشگرهائى که نديديد آنرا و باشد خدا بآنچه ميکنيد بينا
هنگامى که آمدند شما را از جانب بالاى بلد شما و از جانب پائين بلد شما و هنگاميکه خيره شد چشمها و رسيد دلها بمنتهاى حلقومها و گمان ميبرديد بخدا گمانهائى
آنجا آزمايش شدند مؤمنان و متزلزل گشتند تزلزل شديدى.
تفسير
اين آيات راجع بجنگ احزاب است و احمال آن بنقل قمّى ره و غيره آنستکه پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلم بعد از نزول در مدينه با دو قبيله از يهود که يکى را بنى النّضير و ديگرى را بنى قريظه ميخواندند و در حوالى مدينه جاى داشتند
جلد 4 صفحه 307
معاهده فرمود که آنها بر ضرر مسلمانان اقدامى ننمايند و پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلم هم متعرّض آنها نشود و چندى باين منوال گذشت تا بنى النّضير نقض عهد نمودند و سوء قصد آنها نسبت به پيغمبر صلى اللّه عليه و اله ظاهر گشت و حضرت آنها را امر بجلاء از وطن فرمود و رئيس آنها حىّ بن اخطب بود و از نسل هارون بودند و با آنها بخيبر رفت و از آنجا عازم مکّه شد براى آنکه با قريش همدست شود و آنها را با قبايل ديگرى متّحد نمايد بجنگ با پيغمبر و همگى متّفقا بمدينه حمله نمايند و باين امر موّفق شد و لشگرى در حدود ده هزار نفر از قريش و کنانه و غطفان و بنى النّضير و بنى سليم و هوازن و غيرها جمع آورى نموده متوجّه مدينه شدند و چون اين خبر به پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلم رسيد با اصحاب خود که هفتصد نفر بودند مشورت فرمود و از آن جمله سلمان فارسى بود که عرضه داشت يا رسول اللّه ما در ايران که بوديم هر وقت دشمنى قوى بما روى مى‌آورد دور لشگرگاه خودمان خندق حفر مينموديم که نتوانند بما حمله نمايند و حضرت رأى او را پسنديد و لشگرگاه خود را تعيين و امر بحفر خندق فرمود و اصحاب مشغول شدند و حضرت هم کمک ميفرمود و امير المؤمنين عليه السّلام خاک بيرون ميآورد تا تمام شد سه روز پيش از و رود عساکر دشمنان که رئيس آنها ابو سفيان بود وحى بن اخطب شبانه بحصار بنى قريظه که دو ميل پائين‌تر از مدينه بود رفت و آنها را وادار بنقض عهد با پيغمبر صلى اللّه عليه و اله نمود و آنها هفتصد نفر بودند و رئيس آنها کعب بن اسيد بود که اوّلا مخالف با نقض عهد بود و اخيرا بوسوسه حىّ بن اخطب موافق شد و چون اين خبر بسمع پيغمبر صلى اللّه عليه و اله و اصحاب رسيد آنحضرت مغموم و مسلمانان باضطراب و وحشت عجيبى دچار شدند چون تقريبا محصور بدشمنان داخلى و خارجى شده بودند از پائين و بالا و مشرق مدينه و مغرب آن و آذوقه درستى هم نداشتند هوا هم بشدّت سرد شده بود و از هر جهت بزحمت افتاده بودند ولى پيغمبر صلى اللّه عليه و اله ميفرمود که احزاب عرب بر من هجوم آور ميشوند و يهود عدر و مکر مينمايند و ما از دو جانب در مشقّت مى‌افتيم و بالاخره من بر آنها غالب ميشوم و مسلمانان پاک دل مطمئن ميشدند و منافقين ميگفتند خدا و پيغمبر بوعده ما را فريب ميدهند و در اين بين بعضى بخيال فرار از لشگرگاه افتادند و به اهل مدينه ميگفتند اينجا قابل اقامت نيست بيائيد برگرديم برويم بمنازل خودمان
جلد 4 صفحه 308
پناهنده شويم و بعضى که در اطراف مدينه خانه داشتند خدمت پيغمبر رسيدند و عرضه داشتند منازل ما در و پيکر درستى ندارد اجازه بفرما برويم آنها را مستحکم و درست نمائيم ولى باطنا قصد فرار داشتند و يکنفر که از همه منافق‌تر و خبيث‌تر بود برفيقش که هم مسلک با خودش بود گفت بيا پيغمبر را بدست دشمن بدهيم و برويم دنبال کار خودمان و نعيم بن مسعود که تازه مسلمان شده بود و کسى خبر نداشت خدمت پيغمبر رسيد و اجازه خواست که برود با بنى قريظه و قريش صحبت کند و آنها را از يکديگر بد گمان نمايد و نگذارد بنى قريظه ملحق بقريش شوند و آنحضرت اجازه فرمود و او موفق باين خدمت شد و امير المؤمنين عليه السّلام شبها تا صبح بيدار بود هم حراست عسکر ميفرمود و هم عبادت خدا و نماز ميخواند بقدريکه آنجا مسجدى بنام حضرت معروف شد و در اين خلال روزى جمعى از فرسان قريش عازم شدند که از خندق عبور نمايند و شوکتى بخرج مسلمانان بدهند يا آسيبى به پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلم برسانند و از آن جمله عمرو بن عبد ود بود که در عرب معروف بشجاعت بود و او را فارس يل يل ميخواندند و با هزار سوار برابر ميدانستند جاى تنگى را از خندق تجسّس نمود و نهيب بمرکب داد و از آن پرش نمود و در دنبال او هبيرة بن وهب و ضرار بن الخطاب هم باين عمل موفق شدند و امير المؤمنين عليه السّلام با چند نفر فورا آن موضع از خندق را اصلاح فرمود و در مقابل آنها قيام نمود و نگذارد نزديک به پيغمبر صلى اللّه عليه و اله شوند ولى بقيه اصحاب در پشت سر حضرت رسول جاى گرفتند و او را در مقدمه لشگر قرار دادند و عمرو نيزه خود را بزمين کوبيد و رجز خواند و مبارز طلبيد و پيغمبر صلى اللّه عليه و اله فرمود يکنفر جواب اين سگ را بدهد و کسى جرئت نکرد جز امير المؤمنين که پيغمبر صلى اللّه عليه و اله عمامه بر سر او بست و ذو الفقار را حمايل او فرمود و رخصت مبارزه داد و دعا فرمود که خداوند او را از شرّ آن ملعون حفظ فرمايد و حضرت امير عليه السّلام بعد از مکالمه و مبارزه مختصرى با او از اسب پياده‌اش کرد و دو پايش را قطع نمود و سرش را از بدن جدا فرمود و نزد پيغمبر صلى اللّه عليه و اله بر زمين نهاد و حضرت زبير و عمر را مأمور بقتل آن دو نفر ديگر کرد زبير هبيره را کشت ولى عمر از دست ضرار فرار نمود و او بلشکرگاه قريش معاودت کرد و پس از اين فتح رعبى از مسلمانان در دل کفار
جلد 4 صفحه 309
افتاد و روح تازه‌اى بقالب مسلمانان دميد و حضرت رسول فرمود ضربت على عليه السّلام در روز خندق افضل است از عبادت جنّ و انس چون بقتل عمر و تمام مشرکين خوار و تمام مسلمين عزيز شدند و بعد از اين واقعه ديگر کفار جرئت ننمودند که متعرّض مسلمانان شوند ولى چون مدّت محاصره طول کشيد و مسلمانان بمجاعه گرفتار شدند به پيغمبر صلى اللّه عليه و اله متوسل گشتند و حضرت دعاء کرد و خداوند اجابت فرمود و باد شديد و ملائکه غضب را بر آنها مسلّط نمود که چادرهاى آنها را کند و ديگهاى طعامشان را بزمين سرازير نمود و سرما تاب مقاومت را از آنها برد و فرار بر قرار اختيار نمودند و بسيارى از اثاثيه خود را نتوانستند حمل نمايند و براى غنيمت مسلمانان باقى گذاردند و اين واقعه در سال پنجم از هجرت روى داد و حقير به نقل اجمالى از آن اکتفا نمودم براى توضيح اين آيات و آيات آتيه و در کتب تواريخ و تفاسير مفصّلا ذکر شده است و از جمله آياتيکه در اين جنگ ظاهر شد در وقت حفر خندق سنگ بزرگ سختى بود که اصحاب از خرد کردن و در آوردن آن عاجز شدند و جابر بن عبد اللّه انصارى را روانه نمودند به پيغمبر خبر دهد و او رفت در مدينه اطلاع داد و حضرت بعجله آمد و وضو گرفت و از آب وضو در دهان کرد و بسنگ پاشيد و کلنگ را بدست گرفت و بنام خدا بر آن سنگ زد و يک قسمت آن جدا شد و برقى زد که قصور شام نمايان گرديد و کلنگ ديگرى زد برقى جهيد که قصور يمن و صنعاء آشکار گشت و قسمتى از سنگ جدا شد باز کلنگ زد نورى تابيد که قصور مدائن مشاهده شد و حضرت فرمود اين مملکتها براى ما مفتوح خواهد شد و سنگ بتمامى نرم گرديد و جابر و سلمان و مسلمانان واقعى تصديق نمودند ولى منافقين گفتند پيغمبر از ترس قبائلى از عرب خندق دور خود ميکند و بما وعده فتح شام و يمن و ايران را ميدهد و در آنوقت جابر ديد حضرت بشکم مبارک سنگى بسته دانست گرسنه است و يک بزغاله و قريب يک من جو داشت مايل شد حضرت را مهمان نمايد دعوت کرد و اجابت شد و بمنزل جابر رفت و از تمام اصحاب دعوت فرمود و همه را با آن بزغاله و نان جو اطعام نمود و از آن طعام براى جابر بقدرى باقى ماند که تا چند روز با آن اعاشه نمود لذا خداوند متعال اشاره باين آيات و برکات فرموده و اهل ايمان حقيقى را مخاطب
جلد 4 صفحه 310
قرار داده ميفرمايد ياد کنيد نعمت فتح و نجات از دشمن و ساير مواهب الاهيّه را بر خودتان وقتى که احزاب نامبرده بر شما وارد شدند پس ما باد صبا را بر آنها مسلّط نموديم و لشگرهائى از ملائکه که شما نميديديد آنها را و خداوند بکار شما از حفر خندق و غيره بصير بود و يعملون نيز قرائت شده يعنى خدا بکار آنها و اتّفاقشان بر جنگ با شما بينا بود وقتى که از دو جانب مدينه که ذکر شد بشما رو آور شدند و چشمهاى شما از حال اعتدال خارج شد و ششها از شدّت ترس متورّم گرديد و دلها به تبع آن بالا آمد تا بمنتهاى حلقومها رسيد و هر دسته از شما بحسب مراتب ايمانتان گمانى بخدا ميبرديد بعضى از شما که ايمانشان قوى بود معتقد بودند خداوند بالاخره مسلمانانرا بر آنها غالب ميفرمايد و بعضى که ايمانشان ضعيف بود مردّد بودند و بعضى که منافق بودند بکلّى مأيوس و دشمنان را غالب مى‌پنداشتند و در آنوقت و آنجا امتحان شدند اهل ايمان و ظاهر شد مخلص از منافق و ثابت قدم از فرارى ولى همه طبعا خائف و ترسان و هراسان و لرزان بودند.