تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي کِتابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُهاجِرِينَ إِلاَّ أَنْ تَفْعَلُوا إِلى أَوْلِيائِکُمْ مَعْرُوفاً کانَ ذلِکَ فِي الْکِتابِ مَسْطُوراً «6» وَ إِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْراهِيمَ وَ مُوسى وَ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَ أَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً «7» لِيَسْئَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ وَ أَعَدَّ لِلْکافِرِينَ عَذاباً أَلِيماً «8»
ترجمه
پيغمبر سزاوارتر است بمؤمنان از خودهاشان و جفتهايش مادران ايشانند و خويشاوندان بعضيشان سزاوارترند ببعضى در کتاب خدا از گروندگان و هجرت کنندگان مگر آنکه بنمائيد بدوستانتان احسانى باشد آن در کتاب نوشته شده
و ياد کن هنگامى را که گرفتيم از پيغمبران پيمانشان را و از تو و از نوح و ابراهيم و موسى و عيسى پسر مريم و گرفتيم از ايشان پيمانى سخت
تا سؤال کند راستگويان را از راستگوئيشان و آماده نمود براى کافران عذابى دردناک.
تفسير
خداوند متعال بعد از منع از بعضى نسبتهاى مجازى براى مصلحتى که ذکر شد اثبات فرموده است بعضى از نسبتهاى حقيقى و مجازى را براى مصالحى و از آن جمله آنستکه پيغمبر صلى اللّه عليه و اله سزاوارتر است بتصرّف در نفوس و اموال اهل ايمان از خود ايشان چون آنحضرت عقل کلّ و هادى سبل و رحمة للعالمين و بر امّت خود از هر پدر مهربانى مهربانتر بوده و هست لذا هر تصرّفى در نفوس و اموال و اعتبارات آنها فرمايد بمقتضاى صلاح واقعى و خير حقيقى آنها در دنيا و آخرت خواهد بود ولى خودشان ممکن است بامورى اقدام نمايند که خير و صلاح آنها در آن نباشد پس او ولىّ اهل ايمان و پدر مهربان ايشان است که بتربيت او بأقصى مدارج کمال رسيده و داراى حيات ابدى ميگردند و بملاحظه همين پدرى روحانى است که اهل ايمان برادر دينى يکديگر ميباشند و زنان آنحضرت بمنزله
جلد 4 صفحه 304
مادران ايشانند ولى چون اين نسبت مادرى حقيقى نيست فقط مصحّح اطلاق لازم دارد و آن احترام است ماداميکه خودشان اقدام بهتک حرمت خود ننمايند بخروج از اطاعت امام زمان و حرمت تزويجشان است بر اهل ايمان باحترام پيغمبر صلى اللّه عليه و اله که از شرع رسيده و بچيز ديگرى از قبيل محرميّت و ارث و نسبتهاى مجازى ديگر سرايت نميکند که بتوان مثلا برادرايشان را خال و خواهر آنها را خاله و پدر و مادر آنانرا جدّ و جدّه خواند و از براى منع آنها آيه سابقه کافى است علاوه بر آنکه مصحّحى براى استعمال ندارد در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلم نقل نموده که چون آنحضرت اراده غزوه تبوک فرمود امر نمود مردم را بخروج و جمعى گفتند ما بايد از پدر و مادرمان اذن بگيريم پس اين آيه نازل شد که دلالت بر اولويّت آنحضرت بتمام اهل ايمان در تمام امور دارد و نيز نقل نموده از صادقين عليهما السلام و جمعى از قرّاء که قرائت نموده‌اند و ازواجه امّهاتهم و هو أب لهم و قمّى ره فرموده که بهمين نحو نازل شده است و در اوائل کتاب ذکر شد که اين قبيل روايات بايد حمل بر تفسير الهى شود و کسانيکه قرابت و رحميّت با کسى دارند سزاوارترند بمقام و منصب و امر تجهيز و ميراث آنکس در حکم الهى که در کتب فقه براى ولايت در امور ميّت وارث بردن ارحام از يکديگر هر يک بنوبه خود بتفصيل ذکر شده از ساير اهل ايمان که مهيّا براى نصرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلم شدند و کسانيکه با آنحضرت هجرت نمودند و او بين هر دو نفر از آنها عقد اخوّت بسته بود و قبل از نزول اين آيه از يکديگر بنا بود بهمان سبب ارث ببرند و در اواخر سوره انفال بيان شد که باين آيه نسخ گرديد و بنابر اين ظاهر آيه شريفه يک امر معمول بين عقلاء و مرکوز در اذهان است که اقارب و ارحام هر کس بحسب مراتب قربشان بآن کس اولى و سزاوارترند باو از اجانب و اشخاص بيگانه در هر امر از امور در حال حيات و بعد از ممات مثلا اگر کسى منصبى يا کارى داشته باشد و فرزند صالحى براى آنکار و منصب و بخواهند بعد از او آنکار و منصب را بکسى واگذار کنند هر کس بشنود ميگويد فرزندش اولى و احقّ است از غير و با قطع نظر از اين بناى عقلاء که کاشف از حکم عقل است آيه دلالت دارد بر آنکه ائمه اطهار که نزديکترين افراد اهل ايمان بحضرت ختمى مرتبت و اولاد روحى و جسمى اويند احقّ و اولى هستند بعد از او بامارت و
جلد 4 صفحه 305
زعامت اهل ايمان که مقام و منصب و شأن او بود از سايرين و نيز اقارب متوّفى بحسب مراتب ارث و ولايت در امر تجهيز اولى هستند از اجانب بميراث و ساير امور او و منافات ندارد که آيه ناظر بامارت و امامت ائمه اطهار باشد بعد از رحلت پيغمبر صلى اللّه عليه و اله چنانچه مفاد بعضى از روايات است و مبيّن حکم ولايت و وراثت ارحام بحسب مراتب خودشان که مفاد بعضى از روايات ديگر و مورد تمسّک فقهاء در ابواب فقه است چون مستفاد معناى عامّى است که همه را در بر دارد و بخواست خداوند بنظر حقير رسيد و از ادلّه اثبات مذهب حقّه اثنى عشريه است و تقريبش به بيان مذکور از غنائم اين تفسير بشمار ميرود و از اين اولويّت استثناء شده مورديکه بعضى از اهل ايمان بغرض صحيحى براى بعضى از دوستان و مواليان خود وصيّتى نمايد بامر مشروعى راجع به تجهيز خود يا بمال معيّنى که از ثلث مالش زيادتر نباشد در باره آن بعض که باو احسان شود يا او احسان بغير نمايد که در اين صورت او اولى بآن امر و آنمال خواهد بود از اولياء ميّت و تمام اين احکام در علم الهى و کتاب آسمانى موجود و مرقوم بوده و هست و خواهد بود و در کتب فقهيّه مفصلا ذکر شده است و شايد نکته عطف مهاجرين بر مؤمنين آن باشد که تصوّر نشود اولويّتى براى ايشان بملاحظه هجرت و سبق اسلام و ساير مزايا که براى خودشان اثبات مينمودند و راجع بمقام ولايت و ابوّت پيغمبر صلى اللّه عليه و اله و بعد از او امير المؤمنين عليه السّلام و اولاد طاهرين او اخبار بسيارى وارد شده که در بعضى از آنها کفالت ايتام و اعانت ضعفاء اهل ايمان و اداء ديونشان از لوازم آن شمرده شده و شمه‌اى از اينمقال در سوره بقره ذيل آيه و إذ أخذنا ميثاق بنى اسرائيل گذشت و براى اثبات مقام ولايت پيغمبر خاتم و ساير انبياء عظام بر امم خود خداوند ياد آورى فرموده از عهدى که گرفته است از ايشان در عالم ذرّ که از تعليم عقائد حقّه و اخلاق حسنه و آداب و سنن لازمه بامّتها دريغ ننمايند و در موعظه و نصيحت و ارشاد و هدايت آنان کوتاهى نکنند و در تحمّل ناملائمات و سختيها در انجام اين مقصد بردبار باشند مخصوصا عهدى که از پنج پيغمبر اولو العزم صاحب کتاب و شريعت عامّه تامّه که نامبرده شده‌اند گرفته شده که براى توسعه دائره نبوّتشان اخيرا تأکيد شده است آنعهد بشدّت و استحکام براى آنکه در قيامت سؤال فرمايد از
جلد 4 صفحه 306
راستگويان عالم در عقائد و اعمال که اين راستى و درستى را از کجا آموختيد و ايشان عرض کنند از پيغمبران و سؤال شود براى چه آنرا شعار خود قرار داديد عرض کنند براى رضاى خدا و ظاهر شود بر عالميان صدق و صفاى انبياء و پيروانشان و وارد شوند کفّار و فجّار در عذاب اليم رسوائى بظهور دروغگوئيشان و آتش جهنم آماده شده بيد قدرت الهى براى و رود آنان خلاصه آنکه اين عهد و ميثاق براى آن بود که برسند اهل ايمان و اعمال صالحه بپاداش اعمالشان و اهل کفر و زندقه بمجازات کردارشان با بيّنه و برهان و وضوح حال هر يک از دو دسته بر عالميان و قمّى ره نقل فرموده که خداوند اولا از انبيا عهد گرفت براى خود و ثانيا براى پيغمبر آخر الزّمان و شايد مراد آن باشد که بشارت بظهور او دهند و در مشکلات استمداد از نور وجود او نمايند و در شدائد متوّسل باو و آل اطهارش شوند و معترف بأفضليّت ايشان باشند و بنابر اين نکته تکرار اخذ ميثاق در آيه تعدّد عهد است نه صرف تأکيد يا وجود فاصله بين اخذنا و متعلّق آن که ليسئل باشد و احتياج بتکرار براى اتّصال ذيل کلام بصدر آن که نکته در صورت وحدت عهد است.