تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
هُنالِکَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزالاً شَدِيداً «11»
هُنالِکَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ: آنجا آزموده شدند مؤمنان، يعنى ثابت قدمان از متزلزلان ممتاز شدند. وَ زُلْزِلُوا زِلْزالًا شَدِيداً: و متزلزل شدند تزلزلى سخت، يعنى از جاى در رفتند به مثابه‌اى که بددلان عزم سفر، و ناشکيبان راه فرار مى‌جستند؛ مدت بيست روز متجاوز، در برابر هم نشستند.
تتمه واقعه: اصحاب حضرت در تنگناى محاصره گرفتار، روزى عمرو بن عبد ود که از شجعان و با هزار هزار سوار برابر بود او را «فارس يليل» مى‌گفتند به اتفاق جمعى از فرسان قريش تا کنار خندق تاخت نموده، راهى پيدا کرده از آن تنگناى جستن کردند. اصحاب که وصف شجاعت او را شنيده لا جرم سرها به زير انداختند. «عمر» هم سخنى از شجاعت او بيان، و خاطر اصحاب شکسته‌تر و منافقان چيره‌تر شدند. حضرت چون شنيد «عمرو» مبارز طلبد، فرمود: هيچ دوستى باشد شر اين دشمن را بگرداند؟
حضرت علىّ مرتضى عليه السّلام عرض کرد: من به ميدان او شوم؟
حضرت ساکت شد، دو مرتبه «عمرو» ندا داد که کيست از شما نزد من آيد و نبرد کند؟ ايها الناس شما را گمان آنست که کشتگان شما به بهشت و کشتگان ما به جهنم روند آيا دوست نمى‌دارد از شما کسى که سفر بهشت نمايد يا دشمن خود را به جهنم فرستد؟ پس اسب خود را به جولان درآورد و گفت: بانگ من درشت شد از بس مبارز طلب کردم، حضرت فرمود: کيست که اين سگ را دفع کند؟ کسى جواب نداد.
حضرت امير المؤمنين عليه السّلام برخاست گفت: من مى‌روم او را دفع کنم. حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: يا على اين عمرو بن عبد ود
جلد 10 - صفحه 415
است. على عليه السّلام عرض کرد: من على بن ابى طالبم، پس حضرت زره خود را که ذات الفصول نام داشت بر امير المؤمنين عليه السّلام پوشانيد و عمامه خود را بر سر او بسته و دعا در حق او نموده به ميدان فرستاد. امير عليه السّلام به سرعت آهنگ «عمرو» نموده در جواب او فرمود: اى «عمرو» تعجيل مکن، آمد بسوى تو اجابت کننده آواز تو که عاجز نيست از مقاومت تو «1». در اين موقع پيغمبر صلى اللّه عليه و آله فرمود:
برز الايمان کله الى الشّرک کلّه: ايمان به تمامه مقابل شد با شرک بتمامه «2».
پس امير المؤمنين عليه السّلام «عمرو» را دعوت نمود به يکى از اين سه: يا ايمان آورد، يا از جنگ با پيغمبر دست بردارد، يا از اسب پياده شود. عمرو امر سوم را اختيار کرد، اما در نهان از حضرت ترسناک بود. گفت: يا على به سلامت بازگرد، هنوز تو را وقت ميدان و نبرد با مردان نرسيده، به سابقه پدرت دوست ندارم تو را بکشم، ندانم پسر عمت به چه ايمنى تو را به جنگ من فرستاده و حال آنکه قدرت دارم تو را به نيزه‌ام بربايم و ميان آسمان و زمين معلق بدارم.
حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: اين سخنان بگذار، همانا من دوست دارم تو را در راه خدا بکشم. پس عمرو پياده شد و اسب خود را پى کرد و با شمشير بر سر امير المؤمنين عليه السّلام تاخت و با هم سخت کوشيدند که زمين از گرد تاريک شد و لشکريان ايشان را نمى‌ديدند. آخر الامر عمرو فرصتى کرد و شمشير را بر امير المؤمنين فرود آورد، حضرت سپر در سر کشيد، شمشير عمرو سپر آن حضرت را دو نيمه کرد و سر مبارک را جراحتى رسانيد؛ حضرت چون شير زخم خورده شمشير بر پاى او زد و پاى او را قطع کرد، عمرو بر زمين افتاد، حضرت بر سينه‌اش نشست، عمرو گفت: اى على در جاى بزرگى نشستى و چون مرا کشتى جامه از تن من بيرون ميار. حضرت فرمود: اين کار بر من خيلى آسان است.
«1» بحار الانوار، ج 20، ص 226: لا تعجلنّ فقد أتاک مجيب صوتک غير عاجز.
«2» بحار الانوار، ج 20، ص 273 و نيز ج 39 ص 1 بنقل از طرائف.
جلد 10 - صفحه 416
ابن ابى الحديد و غير او گفته‌اند: چون حضرت از عمرو ضربت خورد، چون شير خشمناک بر عمرو شتافت و سر پليدش را از تن بينداخت و بانگ تکبير برآورد. مسلمانان از صداى تکبير آن حضرت دانستند که عمرو کشته گشت، پس حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: (ضربة علىّ يوم الخندق افضل من عبادة الثّقلين)