اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
الحَج‌ُّ أَشهُرٌ مَعلُومات‌ٌ فَمَن فَرَض‌َ فِيهِن‌َّ الحَج‌َّ فَلا رَفَث‌َ وَ لا فُسُوق‌َ وَ لا جِدال‌َ فِي الحَج‌ِّ وَ ما تَفعَلُوا مِن خَيرٍ يَعلَمه‌ُ اللّه‌ُ وَ تَزَوَّدُوا فَإِن‌َّ خَيرَ الزّادِ التَّقوي وَ اتَّقُون‌ِ يا أُولِي الأَلباب‌ِ (197)
(زمان حج ماههاي معلومي است پس کسي که در اينکه ماهها حج‌ّ را بر خود واجب
جلد 2 - صفحه 369
کند در آن موقع بايد از جماع و فسق و جدال بپرهيزد و آنچه از خوبي بجاي ميآورد خداوند آن را ميداند و توشه برداريد و همانا بهترين توشه تقوي است، و اي صاحبان عقول خدا را نگهداريد) الحَج‌ُّ أَشهُرٌ مَعلُومات‌ٌ يعني (اشهر الحج اشهر معلومات) ماههاي حج ماههاي معلومي است و در اخبار بسيار اشهر معلومات بماه شوال و ذي القعده و ذي الحجه و در بعضي از آنها بشوال و ذي القعده و دهه اول ذي الحجه تفسير شده و در جمع بين اينکه دو دسته اخبار گوئيم چون دسته دوم نص‌ّ در دهه اول ذي الحجه و دسته اول ظاهر در مطلق ذي الحجه است و نص مقدم بر ظاهر ميباشد لذا بايد دسته دوم را اتخاذ نمود چنانچه فتاوي علماء شيعه بر آنست.
و مراد اينست که احرام براي عمره تمتع بمذهب شيعه و براي حج بمذهب جميع در غير اينکه سه ماه جايز نيست اگر چه اعمال حج مخصوص بايام حج است و بعضي از آنها بعد از عيد قربان در ايّام تشريق است مانند بيتوته در مني و رمي جمرات ثلاث.
و اطلاق شهر بر بعضي از شهر مانعي ندارد چنانچه گفته ميشود صلوة الجمعة و صلوة العيدين در صورتي که تمام روز جمعه و تمام روز عيدين وقت نماز نيست بلکه بعض از آنها وقت نماز است.
و جايز است براي عمره مفردة در ماه رجب محرم شوند.
فَمَن فَرَض‌َ فِيهِن‌َّ الحَج‌َّ يعني (اوجب علي نفسه الحج) کسي که در اينکه ماهها حج را بر خود واجب گرداند به اينکه محرم شود بعمره تمتع بنا بر مذهب شيعه و محرم شود براي حج بنا بر مذهب جميع، که بمجرد احرام حج‌ّ واجب مي‌گردد.
جلد 2 - صفحه 370
فَلا رَفَث‌َ وَ لا فُسُوق‌َ وَ لا جِدال‌َ فِي الحَج‌ِّ رفث بمعني جماع است چنانچه در آيات صوم در ذيل أُحِل‌َّ لَکُم لَيلَةَ الصِّيام‌ِ الرَّفَث‌ُ إِلي نِسائِکُم گذشت و يکي از محرمات احرام است و در بعضي اخبار ملاعبة و مواعده و نظر را هم بجماع ملحق نموده‌اند و فتاوي علماء اعلام نيز بر طبق آن هست.
و فسوق در اخبار بکذب تفسير شده و استشهاد فرموده‌اند بآيه إِن جاءَکُم فاسِق‌ٌ بِنَبَإٍ«1» که فاسق بمعني کاذب است و در بعضي اخبار سب‌ّ که بمعني دشنام است بکذب ملحق کرده‌اند طبق حديث نبوي «
سباب المؤمن فسوق
» و بعضي تنابز بالقاب يعني بالقاب زشت يکديگر را نخوانند هم ملحق نموده‌اند بدليل آيه شريفه بِئس‌َ الِاسم‌ُ الفُسُوق‌ُ بَعدَ الإِيمان‌ِ«2» و بعضي مطلق معاصي را که موجب فسق ميشود ملحق نموده‌اند، و البته معلوم است که معاصي مطلقا حرام است و در حال احرام حرمت آنها آکد است چنانچه در شهر رمضان حرمت آنها آکد است«3» و جدال در اخبار بگفتن لا و اللّه و بلي و اللّه تفسير شده و در بعضي اخبار مفاخرت را هم بآن ملحق نموده‌اند و مقصود از ذکر في الحج) اينست که مادامي که محرم است نبايد اينکه کارها را بجا آورد چه محرم بحج قرآن باشد يا افراد يا تمتع بنا بر مذهب شيعه، بلکه بعضي از محرمات آن تا بعد از نماز طواف نساء بحرمت باقي است مانند جماع و محرمات احرام مطابق اخبار و فتاوي علماء و رعايت احتياط سي چيز است:
1- صيد صحرايي 2- جماع 3- تقبيل 4- نظر از روي شهوت 5- عقد 6- شاهد عقد شدن 7- اقامه شهادت 8- استمناء 9- استعمال طيب (بوي خوش)
1- سوره حجرات آيه 5
2- سوره الحجرات آيه 10
3- چنانچه در مجمع روايت کرده (ينبغي لک ان تقيد لسانک في رمضان لان لا يفسد صومک)
جلد 2 - صفحه 371
10- لبس مخيط (لباس دوخته پوشيدن) 11- سرمه کشيدن 12- نظر در آينه 13- پوشانيدن ظاهر پا بجوراب و نحو آن 14- فسوق (چنانچه ذکر شد) 15- سب‌ّ مؤمن 16- مفاخرت 17- جدال (چنانچه گذشت) 18- کشتن جانوران بدن 19- انداختن آنها 20- انتقال آنها از موضعي بموضع ديگر بدن 21- زينت بانگشتري 22- زيور براي زنها 23- تدهين (روغن مالي) 24- اخراج خون 25- ناخن گرفتن 26- کندن دندان 27- کندن گياه حرم 28- زير سايه در راه رفتن 29- قطع درخت حرم 30- لبس سلاح، و تفصيل هر يک و کفاره آنها مربوط بکتب فقه است.
وَ ما تَفعَلُوا مِن خَيرٍ يَعلَمه‌ُ اللّه‌ُ تمام کارهاي نيک شما نزد خدا محفوظ است و جزاي خير بشما خواهد داد و به نتيجه آن خواهيد رسيد چنانچه در آيه ديگر ميفرمايد فَمَن يَعمَل مِثقال‌َ ذَرَّةٍ خَيراً يَرَه‌ُ«1» وَ تَزَوَّدُوا فَإِن‌َّ خَيرَ الزّادِ التَّقوي زاد بمعني ما يحتاجي است که مسافر براي سفر همراه خود ميبرد و در فارسي از آن بتوشه تعبير ميکنند و در آيه مراد توشه است که براي سفر آخرت لازم است از اخلاق فاضله و اعمال صالحه و همه عبادات از واجبات و مستحبات، نه اينکه مراد توشه سفر حج باشد چنانچه بعضي از مفسرين توهم کرده‌اند زيرا با جمله قبل و بعد از آن تناسب ندارد، و بهترين توشه‌ها براي سفر آخرت تقوي است يعني ترک معاصي و اتيان واجبات که هيچ عبادتي افضل از آن نيست چنانچه رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم در خطبه شعبانيه فرمود:
افضل الاعمال في هذا الشهر الورع عن محارم اللّه
«
» بلکه نص‌ّ همين آيه بر اثبات افضليت آن کافي است.
وَ اتَّقُون‌ِ يا أُولِي الأَلباب‌ِ بعد از آنکه اهميت تقوي را بيان نمود صاحبان
1- سوره زلزال آيه 8
جلد 2 - صفحه 372
خرد را مخاطب قرار داده و بالتزام بتقوي امر ميکند اشاره به اينکه لازمه عقل و خرد التزام بتقوي است و عقل است که انسان را باطاعت اوامر الهي و ترک نواهي او واميدارد چنانچه در کافي از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود «
العقل ما عبد به الرحمن و اکتسب به الجنان
» سپس راوي ميپرسد پس آنچه در معاويه بود چه بود! حضرت ميفرمايد «
1» تلک النکراء، تلک الشيطنة و هي شبيهة بالعقل و ليست بالعقل»«
و الباب جمع لب‌ّ است و اصل لب‌ّ خالص از هر چيزي است و عقل را لب‌ّ گفتند زيرا خاصه حقيقت انسان در مرحله جسماني و روحاني است و براي درک اهميت عقل به کافي کتاب العقل و الجهل مراجعه شود.