تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى وَ اتَّقُونِ يا أُولِي الْأَلْبابِ (197)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 357
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ: زمان حج ماههاى معروف و مشهور مردمان است. مراد آن است زمان حج در شرع متغير نمى‌شود و آن شوال و ذى القعده و ذى الحجه مى‌باشد. اين رد است بر جاهليت که قائل به نسى شدند. فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَ: پس هر که واجب کند بر خود در اين ماه‌ها حج را و الزام نفس کند، يا بقاع نيت و احرام و تلبيات چهارگانه، فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِ: پس نيست جماع و نه فحش و نه تجاوز از حد شرعى و نه مجادله کردن در حج. اين منفيات سه گانه به معنى منهيات هستند و اقامه خير در مقام نهى جايز مى‌باشد نزد فصحا. پس مراد آنست که جماع نکنيد و فحش ندهيد و از احکام شروع تجاوز نکنيد در ايام حج، وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ: و آنچه بجا مى‌آوريد از نيکوئى افعال و اقوال، يَعْلَمْهُ اللَّهُ: مى‌داند آن را خداى تعالى. اين کلام ترغيب است بر خير در عقب نهى از شر تا بجا آورند خير را در محل شر. و چون حق تعالى عالم است به تمام افعال خير، پس اقدام به خير نمائيد که لامحاله مثوبات به شما عايد گردد.
وَ تَزَوَّدُوا: و توشه برداريد از اين زندگانى دنيا براى عالم آخرت. فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى: پس بهترين توشه‌ها پرهيزکارى از شرک و معاصى و محرمات الهى. و نزد جمعى مراد به توشه و زاد، عمل صالح و طاعت و عبادت است براى روز معاد. وَ اتَّقُونِ يا أُولِي الْأَلْبابِ: پس بترسيد و بيانديشيد مرا از مخالفت، اى صاحبان عقل خالص؛ زيرا قضيه لب عقل، مقتضى ترس خدا و آن موجب است اجتناب و پرهيز از معاصى و محرمات سبحانى را.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 358
تنبيه: آيه شريفه مشتمل است بر امورى:
1- بيان زمان حج و قسمتى از احکام آن که منهيات سه گانه باشد بطور اجمال.
2- اعلام به آنکه آنچه بجا آوريد از خير، خداى تعالى مى‌داند آن را. اين کلام ترغيب و تحريض به خير است از اقوال و افعال.
3- تذکر به تهيّه زاد و توشه عالم آخرت به اينکه بهترين زاد تقوى و پرهيزکارى از محرمات و اجتناب از معاصى است.
4- امر به تقوى نسبت به صاحبان عقل خالص که مقتضى آن پرهيز از محرمات است.
تذکره- در منهج عبد اللّه مبارک نقل نموده: سالى به حج مى‌رفتم، از قافله دور افتادم و به توکل قطع مسافت نمودم. ناگاه کنار بيابان کودکى هويدا شد جامه‌اى کوتاه در بر و ازارى در سر بسته و نعلينى در پا کرده، نه زادى و نه راحله‌اى، نه يارى و نه مددکارى. گفتم: سبحان اللّه باديه خوفناک کودکى خردسال چگونه به مقصد رسد! نزد او رفتم و گفتم: اى صبىّ از کجا مى‌آئى؟
گفت: منّ اللّه.
گفتم: به کجا مى‌روى؟
گفت: الىّ اللّه.
گفتم: چه مى‌جوئى؟
گفت: رضا اللّه.
گفتم: زاد و راحله تو چيست؟
فرمود: زاد من تقوى و راحله من پاهاى من و مراد من مولاى من است.
گفتم: بيابان خوفناک را چه کنى؟
فرمود: هيچکس را ديده‌اى که به زيارت دوست خود رود و توجه به او نمايد و آن دوست او را واگذارد؟
تعجب نمودم گفتم: اينست کمال زهد. پرسيدم: چه کسى هستى؟
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 359
فرمود: از محنت زدگان روزگار چه مى‌خواهى.
من مبالغه نمودم.
فرمود: ما ستم رسيدگان، ما از وطن آواره‌گان و ما بدست دشمن درماندگان هستيم.
گفتم: واضحتر بفرما.
فرمود: ما آب دهندگانيم از حوض کوثر، آنانکه توجه به ما کنند پس سعادتمند و مسرور گردند، و هر که ما را مسرور ساخته او را مسرور گردانيم، و هر که به ما بدى رسانده حلال از مادر متولد نشده، هر که حق ما را غصب نموده روز قيامت وعده ما و او باشد. اين بگفت و از نظر غائب شد.
بسيار تأسف خوردم که او را نشناختم. روزى در مکه به مطاف جماعتى بسيار ديدم حلقه زده و عده‌اى ايستاده، پيش رفتم ببينم کيست.
ديدم همان کودک باشد، حلال و حرام و مشکلات را از او استفسار مى‌کردند، به زبان فصيح و مليح جواب مى‌فرمود. از يکى پرسيدم:
کيست؟ گفت: واى بر تو نمى‌شناسى او را، سنگريزه‌هاى مکه او را شناسند، او قرة العين شهيد کربلا حضرت على بن الحسين عليه السّلام است. فورا به پاى او افتادم بوسيدم، عرض کردم: هر چه فرمودى راست باشد «1».