تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لَيْسَ عَلَيْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْکُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَ اذْکُرُوهُ کَما هَداکُمْ وَ إِنْ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ (198)
«1» منهج الصادقين، جلد اوّل، صفحه 430 و 431.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 360
شأن نزول: بعضى از اعراب چون به حج مى‌رفتند تجارت نمى‌کردند و آن را گناه مى‌دانستند، و چون دهه ذى الحجه مى‌شد از خريد و فروش دست برمى‌داشتند. و جمعى از تاجران که به حج آمدندى مى‌گفتند: داج لا حاج يعنى اينها مکاريان باشند نه حاجيان؛ حق تعالى آيه شريفه نازل فرمود:
لَيْسَ عَلَيْکُمْ جُناحٌ: نيست بر شما گناهى، أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّکُمْ:
از آنکه طلب کنيد در راه حج و موسم آن فضل و روزى را از پروردگار خود بواسطه تجارت، و معامله شما را از فيض حج بى‌بهره نسازد. فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ: پس چون برگرديد با جمعيت از عرفات، فَاذْکُرُوا اللَّهَ: پس ياد کنيد خدا را به تلبيه و تهليل، عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ: نزديک مشعر الحرام که محل مشهور است.
بيان- تسميه عرفات چنانچه از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام مروى است که فرمود: جبرئيل عليه السّلام مناسک حج را به حضرت ابراهيم عليه السّلام تعليم نمود، حضرت فرمود: عرفت عرفت «1».
و تسميه مشعر از اشعار به معنى علامات که آثار اطاعت بندگان هويدا و آشکار است. و تسميه آن به حرام به جهت حرمت آنست و آن را (مزدلفه) نيز گويند به معنى نزديک، زيرا مردمان در آنجا نزديک بهم باشند، يا به سبب اجتماع آدم عليه السّلام و حوا عليها السّلام مى‌باشد در آن.
وَ اذْکُرُوهُ کَما هَداکُمْ: و ياد کنيد خدا را در مشعر الحرام به تلبيه و تهليل و دعا، چنانچه هدايت فرمود شما را به تعليم مناسک و ارشاد و سعادت و خير، زيرا شکر نعمت هدايت واجب است. وَ إِنْ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ:
و بدرستى که بوديد شما پيش از اين هدايت، يا قبل از بعثت هادى مطلق که حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است، لَمِنَ الضَّالِّينَ: هر آينه
«1» تفسير مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 295.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 361
از جمله گمراهان و جاهلان به ايمان و دين و احکام، يا نبوديد شما قبل از اين مگر از گمراهان و جاهلان به احکام اسلام (در اين صورت «ان» نافيه يا مخفّفه از مثقله است).