تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَکُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِيناً (36) وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِکْ عَلَيْکَ زَوْجَکَ وَ اتَّقِ اللَّهَ وَ تُخْفِي فِي نَفْسِکَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَ تَخْشَى النَّاسَ وَ اللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناکَها لِکَيْ لا يَکُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَ کانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (37)
ترجمه
و نبوده است روا براى مرد با ايمانى و نه زن با ايمانى چون حکم کند خدا و پيغمبرش چيزى را که باشد براى ايشان اختيارى از کارشان و کسيکه
جلد 4 صفحه 324
نافرمانى کند خدا و پيغمبرش را پس بتحقيق گمراه شده گمراه شدنى آشکار
و چون ميگفتى به آنکه انعام کرد خدا بر او و انعام کردى بر او نگاهدار با خود جفت خود را و بترس از خدا و پنهان ميداشتى در نزد خود آنچه را که خدا ظاهر کننده آنست و ميترسيدى از مردم و خدا سزاوارتر است که بترسى از او پس چون گرفت زيد از آن زن کام خود را تزويج کرديم بتو او را تا نبوده باشد بر مؤمنان باکى در جفتهاى پسر خوانده‌هايشان چون گرفتند از آنان کام خود را و بوده است فرمان خدا انجام داده شده.
تفسير
اين آيات راجع بتزويج پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلم است زينب بنت جحش دختر عمّه خود را و شرح آن بطوريکه از روايات خاصّه و عامّه جمعا مستفاد ميشود از اينقرار است که حضرت رسول او را خواستگارى کرد براى زيد بن حارثه که شرح حالش در اوّل اين سوره اجمالا ذکر شد و او زنى بود صاحب جمال شريف- النّسب و خودش و کسانش عار داشتند از وصلت با زيد که آزاد کرده پيغمبر صلى اللّه عليه و اله و کريه المنظر بود و لذا در امتثال امر مبارک تأمّلى نمودند تا آيه اوّل نازل شد که دلالت دارد بر آنکه هيچ مرد مؤمن و زن مؤمنه‌اى حق ندارد در برابر امر خدا و پيغمبرش اعمال اختيارى نمايد و بايد مطيع و منقاد باشد و هر کس مخالفت نمايد و بدلخواه خود رفتار کند از راه حق و صلاح واقعى دور شده دورى نمايانى و اين مقتضاى اولويّت آنحضرت است باهل ايمان از نفوس خودشان که آنهم در اوائل اين سوره بيان شد و پس از نزول اين آيه او و کسانش خواه و ناخواه حاضر بوصلت شدند و حضرت او را بعقد زيد در آورد و مهرش را هم از خودش داد ولى زينب که زيد را لايق خود نميدانست با او بخوبى رفتار نمينمود و باو تکبّر و زبان درازى مينمود تا آنکه زيد خدمت حضرت رسيد و از زينب شکايت کرد و اجازه خواست که او را طلاق دهد و حضرت او را منع فرمود و امر بتقوى و پرهيزکارى از مخالفت دستور خود که مخالفت امر خدا است نمود چون ميدانست زينب و کسانش توقع پيدا ميکنند که حضرت او را بعقد خود در آورد چنانچه قبلا هم داشتند و خدا هم خبر داده بود به پيغمبر خود که يکى از زنان تو زينب خواهد بود در ضمن اخبار بزوجات او در دنيا و آخرت ولى حياء فرمود اين مطلب را بزيد بفرمايد و
جلد 4 صفحه 325
مى‌ترسيد منافقين بگويند پيغمبر زن شوهردارى را بنام خود معرّفى مينمايد يا زن پسرش را گرفته چون زيد را حضرت بفرزندى خود قبول فرموده بود و بعد از اين باز زيد چندى او را نگهدارى نمود ولى بالاخره با هم نساختند و منجر بطلاق شد و چون عدّه او بسر آمد پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلم خواست او را تزويج فرمايد براى جبران و هنى که در اثر اطاعت امر پيغمبر بر بيت آنزن وارد شده بود و تبديل آن بافتخار دخول در امّهات اهل ايمان ولى باز ملاحظه مردم را ميفرمود که اين آيه نازل شد و مفادش آنستکه ياد کن اى پيغمبر وقتى را که ميگفتى بکسيکه خدا نعمت قبول اسلام و ايمان و خدمت تو را باو داد و تو هم نعمت آزادى و قبول به فرزندى و سر پرستى خود را باو دادى نگهدار زن خود زينب را نزد خود و بترس از خدا در بد رفتارى با او يا در مخالفت امر من بنگهدارى از او و پنهان مى‌نمودى در ضمير خود امر ازدواج خودت را با آنزن که خدا بتو خبر داده بود و بعدا آشکار فرمود آنرا بتزويج او براى تو نه محبّت او يا اراده طلاقش را که بعضى گفته‌اند چون بعدا خدا آشکار نفرمود هيچ يک از آن دو را و مى‌ترسيدى از حرف مردم منافق و ياوه گو با آنکه خدا احق و اولى بود بترس تو يعنى تو فقط بايد از خدا بترسى و از مردم باک نداشته باشى و ملاحظه ننمائى پس چون زيد بر آورد از آنزن حاجت خود و کام دل را ما او را بتو تزويج نموديم تا اهل ايمان بملاحظه‌ئى که تو در ترک تزويج آنزن داشتى در زحمت ترک تزويج زنان پسر خواندگان خود نيفتند وقتى که پسر خواندگان طلاق داده باشند زنانشان را او اين وصلت براى کسى عيب و عار نباشد براى اقدام تو بآن و تمام اينها مقدّر الهى بود که بايد در خارج محقّق و بجا آورده شود و شد و چون اين آيه نازل شد پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم زينب را بمنزل خود دعوت فرمود و او و کسانش خورسند و مفتخر شدند وليمه مفصّلى هم گه نان و گوشت بود حضرت باصحاب داد و زينب افتخار مينمود بر زنان پيغمبر صلى اللّه عليه و اله بقرابت با آنحضرت و ازدواج خود با او بتزويج الهى و وساطت جبرئيل در آن امر و أن تکون بتاء نيز قرائت شده است و زوّجتکها بصيغه متکلّم وحده قرائت منسوب باهل بيت اطهار است.
جلد 4 صفحه 326