تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
ما کانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَ کانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً (38) الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَ يَخْشَوْنَهُ وَ لا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّهَ وَ کَفى بِاللَّهِ حَسِيباً (39) ما کانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ وَ لکِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خاتَمَ النَّبِيِّينَ وَ کانَ اللَّهُ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيماً (40)
ترجمه
نميباشد بر پيغمبر هيچ باکى در آنچه مقرّر داشته خدا برايش بوده است اين طريقه خدا در آنانکه گذشتند پيش از اين و ميباشد فرمان خدا حکمى تنفيذ شده
آنانکه ميرسانند پيغامهاى خدا را و ميترسند از او و نميترسند از کسى جز خدا و کافى است که خدا حساب کننده باشد
نبوده و نباشد محمد پدر يکى از مردان شما و ليکن باشد پيغمبر خدا و خاتم پيغمبران و ميباشد خدا بهمه چيز دانا.
تفسير
در هر عصر و زمانى اتفاق مى‌افتد که آداب و رسومى در بين مردم شايع ميشود که در دين خدا اصل و حقيقتى ندارد مانند آنکه قبل از اسلام که زمان جاهليّت بود مرسوم بود که زن پسر خوانده خود را نميگرفتند بزنيّت و در اين زمان اخيرا بين ما ايرانيان بتقليد اروپائيان معمول شده که کثرت ازدواج اعمّ از عقدى و متعه را خوب نميدانيم و کاشف از شهوترانى و بى‌عفّتى مى‌پنداريم با آنکه اين طريقه انبياء عظام و اولياء کرام الهى بوده و اين ملاحظات گاهى ميشود که شخص را از حلال خدا باز دارد و بحرام بيندازد لذا مردان الهى هيچوقت نبايد اين ملاحظات را مانع از ارتکاب حلال قرار دهند چون خدا دوست دارد ارتکاب حلال خود را چه رسد بمستحب يا واجبش و خداوند در اين آيات که در تعقيب ازدواج پيغمبر صلى اللّه عليه و اله با زينب است و شرح آن گذشت اشاره باين حقيقت فرموده ميفرمايد نبوده است و نميباشد بر پيغمبر مشقّت و عار و وزر و وبالى در اقدام بامريکه خداوند آنرا مفروض و مقدّر کرده براى او اعمّ از جواز و استحباب و وجوب براى اغراضى از قبيل رفع دأب ناپسنديده نگرفتن زن پسر خوانده و امثال آن و بوده است اين رويّه و طريقه الهيّه و سنّت مرضيّه خدا در مردان الهى و انبياء سلف که هرگز نظر بانظار مردم عوام نداشتند و امر خداوند در نزد آنها لازم الاتّباع بود و رخصتها و عزيمتهايش را محترم ميداشتند و باوهام مردم و قرى نميگذاردند آن مردان الهى و ذوات مقدّسه که تبليغ مينمودند احکام خدا را با کمال سعى و جدّيّت و کوشش و مجاهدت و مى‌ترسيدند از خدا بحدّ کمال و نميترسيدند از کسى جز خدا و نه از ملامت ملامت کنندگان در راه او و کافى بود خدا براى آنکه حساب زحمات و
جلد 4 صفحه 327
صدمات آنها را نگهدارد و پاداش ايشانرا بنحو اکمل عنايت فرمايد چنانچه کافى است براى حساب اعمال همه بندگان از محسن و مسى‌ء و خوب گو و بد گو و پاداش آنها و ظاهرا اينها همه تعريض به پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم است که چرا در امر ازدواج زينب ملاحظه حرف مردم را نموده چون آنحضرت بالطّبع ملاحظه کار بود چنانچه در مورد تنصيص بخلافت حضرت امير عليه السّلام از مردم ملاحظه ميفرمود تا مورد عتاب شد و اين عتابات مصلحتى است که مردم تکليف خود را بدانند چون اين خصلت در اشخاص شريف پيدا ميشود که مايل نيستند کسى ظنّ سوئى بآنها ببرد يا نسبت ناروائى بآنها دهد چنانچه حضرت موسى طبعا غضوب بود براى آنکه تعصّب در دين و حمايت از مظلوم داشت و قويّا محتمل است مقصود تعريض به پيغمبر صلى اللّه عليه و اله نباشد بلکه مقصود ترس نداشتن از غير خدا در ابلاغ احکام باشد نه در امور ديگر چون انبياء سابق هم از مضارّ دنيوى و افراد ستمکار ميترسيدند چنانچه در ضمن قصص سابقه گذشت و ضمنا تقديس از عمل پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم باشد که بعد از حکم خدا ملاحظه حرف مردم را نفرمود و با زينب وصلت کرد و در هر حال براى کوتاه کردن زبان مردم فرموده پيغمبر شما محمد صلى اللّه عليه و اله والد و پدر هيچ يک از مردان شما مردم نيست که شما پسران او باشيد و متولّد از او زيد بن حارثه هم مانند شما است که فرزند حقيقى او نيست تا حرام باشد بر او تزويج معقوده‌اش حتى بعد از افتراق بلى پدر حسنين عليهما السّلام است که پسران خودش و دو امام امّتند چه قيام بجنگ نمايند چه اقدام بصلح بر حسب فرموده خود حضرت و کليّه اولاد حضرت زهرا عليها السّلام بايد منسوب به پيغمبر شوند براى احترام آنحضرت بدستور خود او و بر پيغمبر حرام است تزويج ازواج ايشان چون پدر حقيقى ايشان است بلى آنحضرت پدر روحانى امّت است بتقريبى که ذيل آيه النّبى اولى بالمؤمنين در اوائل اين سوره گذشت و پيغمبر خدا است و اطاعتش واجب است و بوجود او ختم شده است دائره نبوّت بنابر قرائت عاصم که بفتح تاء است يا ختم کننده است انبياء مرسلين را بقرائت ساير قرّاء که بکسر تاء است و در هر حال کلمه خاتم منصوب است بکان که مقدّر است و معطوف است برسول اللّه يعنى ولى بوده است و ميباشد پيغمبر خدا و آخر پيغمبران که بعد از او پيغمبرى نميآيد و نخواهد آمد و هر کس بيايد و ادّعا کند
جلد 4 صفحه 328
دروغگو است و شريعت و کتابش باقى است تا روز قيامت و ناسخ شرايع و کتب است و اين فضيلتى است که خدا مخصوص باو فرموده چون او دانا است بهمه چيز و دانسته لياقت آنحضرت را براى اين مقام که باتمام رساند هر نقيصه و تبصره و متمّمى را که در ديوان تشريع الهى احتياج بآن پيدا شده و خواهد شد صلّى اللّه عليه و اله و سلم و مهر و انگشترى را که خاتم ميگويند بمناسبت آنستکه کتابترا بنقش نگين آن ختم مى‌نمودند و مهر ميکردند.