اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لَيس‌َ عَلَيکُم جُناح‌ٌ أَن تَبتَغُوا فَضلاً مِن رَبِّکُم فَإِذا أَفَضتُم مِن عَرَفات‌ٍ فَاذکُرُوا اللّه‌َ عِندَ المَشعَرِ الحَرام‌ِ وَ اذکُرُوه‌ُ کَما هَداکُم وَ إِن کُنتُم مِن قَبلِه‌ِ لَمِن‌َ الضّالِّين‌َ (198)
(بر شما بزه نيست که فضلي از جانب پروردگارتان طلب کنيد (تحصيل معاش کنيد) پس هنگامي که از عرفات کوچ کرديد نزد مشعر الحرام خداي را ياد کنيد، و او را ياد کنيد چنانچه شما را راهنمايي نمود و اگر چه شما پيش از آن از گمراهان بوديد) لَيس‌َ عَلَيکُم جُناح‌ٌ جناح بمعني بزه و گناه است يعني گناهي بر شما نيست و ضرري باعمال حج شما نميزند.
أَن تَبتَغُوا فَضلًا مِن رَبِّکُم ابتغاء فضل يعني طلب روزي و تحصيل معاش
1- کتاب العقل و الجهل ص 11 حديث 3
جلد 2 - صفحه 373
از طريق کسب و تجارت و نحو اينها چنانچه در سوره جمعه ميفرمايد فَإِذا قُضِيَت‌ِ الصَّلاةُ فَانتَشِرُوا فِي الأَرض‌ِ وَ ابتَغُوا مِن فَضل‌ِ اللّه‌ِ«1» و روزي و آنچه از راه کسب و تجارت و ساير طرق مشروعه بدست ميآيد به فضل از جانب پروردگار تعبير نموده زيرا آنچه به بندگان از طريق اسباب ميرسد مانند تجارت، صنعت، زراعت و امثال اينها در حقيقت از جانب پروردگار است و فيّاض علي الاطلاق و مسبب الاسباب ذات اقدس حق تبارک و تعالي است.
فَإِذا أَفَضتُم مِن عَرَفات‌ٍ افاضة بمعني کوچ کردن بالاجتماع است يعني هنگامي که دسته جمعي از عرفات حرکت کرديد، که پس از وقوف بعرفات که رکن اعظم حج است و واجب است بر تمام حجاج که از اول زوال روز عرفه تا مغرب شرعي در صحراي عرفات وقوف کنند بايد مجتمعا از آنجا براي مشعر حرکت نمايند بلکه مستحب‌ّ است نماز مغرب را تأخير انداخته و با نماز عشاء بيک اذان و 2 اقامه بدون فاصله در آنجا بجاي آورند.
و در وجه تسميه اينکه روز بعرفه و اينکه مکان بعرفات مفسرين وجوهي ذکر کرده‌اند که بعضي آنها از نظر شيعه مردود است مانند اينکه حضرت ابراهيم در اينکه روز و در اينکه مکان شناخت که خواب او راجع بذبح اسمعيل رحماني است و برخي ديگر مدرک معتبري ندارد و بمناسبت معني لغوي آن ذکر شده است و آنچه بنظر ميرسد و شايد از ميان وجوه بواقع اقرب باشد اينست که مناسک حج از زمان حضرت ابراهيم و اسمعيل و همچنين در ميان بني اسمعيل تا ظهور پيغمبر اسلام معمول بوده و از زمان پيغمبر اسلام صلّي اللّه عليه و آله و سلّم الي الان و تا قيامت معمول خواهد بود و اسامي اينکه روزها و مواضع، بمناسبت اعمال و مناسکي است که در آن روز يا در آن موضع بجا آورده ميشود و چون حاج از اطراف عالم بطور پراکنده
1- سوره جمعه آيه 8
جلد 2 - صفحه 374
براي اعمال حج حرکت ميکنند و اولين اجتماع آنها در يک محل معين در روز عرفه و صحراي عرفات است و در اينکه روز و در آن محل با يکديگر آشنايي پيدا ميکنند آن روز را عرفه و آن صحرا را عرفات گفتند و شايد تعبير بجمع از آن جهت است که اينکه مکان وسيع است و هر دسته در گوشه مجتمع شده و با هم آشنا ميشوند.
فَاذکُرُوا اللّه‌َ عِندَ المَشعَرِ الحَرام‌ِ امر بذکر امر مستحبي است ولي وقوف بمشعر واجب و يکي از ارکان حج است که تا طلوع آفتاب روز عيد بايد در آنجا وقوف کنند و اينکه مکان را مزدلفه نيز مينامند.
و تسميه بمشعر باين مناسبت است که محل عبادت است و در مجمع البحرين دارد که «يسمّي کل موضع للمنسک مشعرا» و تعبير بمشعر الحرام براي اينست که داخل در حدّ حرم است بخلاف عرفات که خارج از حدّ است و تسميه بمزدلفه براي اينست که در آنجا تقرب بعبادت ميجويند و يا براي اينکه آن مکان نزديک بمعني و مکه است اگر از زلفي بمعني قرب و نزديکي باشد و يا براي اينست که شب در اينکه مکان ميمانند اگر از زلفا من الليل باشد.
وَ اذکُرُوه‌ُ کَما هَداکُم هم چنان که خداوند شما را بدين اسلام و طرق وصول بهشت و احکام و معالم دين و بالاخص مناسک حج هدايت فرمود شما نيز او را ياد کنيد و شکرانه اينکه نعمت بزرگ را بجاي آوريد.
وَ إِن کُنتُم مِن قَبلِه‌ِ لَمِن‌َ الضّالِّين‌َ و شما قبل از اسلام و پيش از تعليم معالم آن از گمراهان بوديد و نه متدين بدين حق و نه متنسک بمناسک آن بوديد و عبادت شما در مسجد الحرام عبادت بت و صفير و کف بر کف زدن بود چنانچه در آيه ديگر ميفرمايد: ما کان‌َ صَلاتُهُم عِندَ البَيت‌ِ إِلّا مُکاءً وَ تَصدِيَةً«1»
1- سورة انفال آيه 35
375