تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ما کانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ وَ لکِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خاتَمَ النَّبِيِّينَ وَ کانَ اللَّهُ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيماً (40)
شأن نزول: بعد از تزويج زينب، منافقان زبان طعن دراز کرده و گفتند اين مردمان مى‌گويند که زنان پسران بر شما حرام است و خود زن پسر خود را اختيار نموده و حال آنکه زيد پسر خوانده حضرت بود نه پسر حضرت، چون آنها در نظر خود پسر خوانده را مثل پسر مى‌دانستند، لذا ايراد نمودند؛ حق تعالى آيه شريفه در رد قول آنها نازل فرمود:
ما کانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ: نيست محمد (صلّى اللّه عليه و آله) در حقيقت پدر هيچيک از مردان شما تا ميان شما و حضرت مصاهرت (دامادى) متحقق گردد و بر او زن او حرام باشد بعد از طلاق، همچنانکه ميان پدر و پسر مى‌باشد.
تبصره: عموميت اين حکم منتقض نمى‌شود به پسران صلبى حضرت: قاسم، طاهر، و ابراهيم عليهم السّلام؛ زيرا که ايشان به حد رجال نرسيدند و داخل نيستند و بر تقدير بلوغ ايشان، از رجال حضرت بودند نه از رجال امت؛ و خطاب راجع به امت است به جهت رد ابوت حضرت نسبت به زيد که متبنّى او بود. و ايضا منتقض نمى‌شود به حضرت امام حسن و امام حسين عليهما السّلام به جهت بالغ نبودن ايشان در زمان حيات حضرت، و بر تقدير بلوغ، از رجال حضرت بودند نه از رجال امت. و ديگر آنکه مراد ولد است نه ولد ولد، و نيز ايشان را پسر فرموده: (ابناى هذان ريحانتان من الدّنيا) اين دو پسر من دو ريحان منند از دنيا «1»، و نيز فرمود: (ابناى هذان امامان قاما او قعدا) اين هر دو پسر من
«1» به اين مضمون بحار الانوار، ج 43 صفحات 316 (از ابن عمر)، 275 ذيل ح 42، و 262 ذيل ح 5 و نيز ص 264 روايت 13.
جلد 10 - صفحه 458
امامند، خواه نشسته خواه ايستاده «1».
و مروى است که حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در وقتى که در جنگ صفين به محمد بن حنفيه فرمود: (انت ابنى حقّا) تو پسر منى به حق. عرض کردند: يا على حضرت حسن و حسين عليهما السّلام پسران تو نيستند؟ فرمود:
(هما ابنا رسول اللّه) «2» به جهت آنکه حضرت رسول فرمود (الا أنّ کلّ ابن بنت ينسبون الى ابيهم الّا اولاد فاطمة فانّى انا ابوهم) آگاه باشيد هر پسر دخترى را نسبت به پدرش کنند مگر فرزندان فاطمه که من پدر ايشانم «3».
پس در آيه تمسکى نيست کسانى را که گويند حضرت حسنين عليهما السّلام فرزندان رسول خدا نيستند به جهت اضافه رجال به «کم»، و حضرت امام حسن و امام حسين عليهما السّلام از رجال آن حضرتند نه از رجال امت.
حاصل آنکه حق تعالى رد قول منافقان کرده فرمود که: حضرت محمّد صلى اللّه عليه و آله به حسب حقيقت پدر هيچيک از مردان شما نيست تا زيد پسر صلبى او تواند بود، وَ لکِنْ رَسُولَ اللَّهِ: و لکن هست فرستاده خدا. و هر پيغمبرى پدر امت باشد نه مطلقا، بلکه از حيثيت آنکه او شفيق و ناصح ايشان و واجب التوقير و الطّاعة بر ايشان، و زيد از جمله امت، و نيست ميان او و پيغمبر ولادتى تا موجب مصاهرت گردد. وَ خاتَمَ النَّبِيِّينَ: و هست ختم کننده پيغمبران. و يا مهر کننده ايشان، يعنى آخر ايشان که باب نبوت بر غير بسته شد و بعد از او از جانب خدا پيغمبرى نيامده و نخواهد آمد تا روز قيامت. و حفص که يکى از قراء است به کسر خوانده (خاتم) يعنى آن کسى که به وجود او ختم انبياء شده باشد، يا به او نبوت مهر کرده شده است، يعنى نبوت به آن سرور تمام گشته و از او نخواهد گذشت و به ديگرى بعد از او تعلق نخواهد گرفت، و لهذا اولاد ذکور آن حضرت فوت نمودند، زيرا اگر بعد از او فرزندى باقى مى‌ماند، منصب نبوت لايق او مى‌بود به جهت شرافت رتبه او بر ساير خلق، و لذا در وقتى
«1» بحار الانوار، ج 43، ص 278.
«2» تفسير منهج الصادقين، (چاپ سوم اسلاميه) ج 7، ص 333.
«3» بحار الانوار، ج 43، ص 284 به نقل از معجم الطبرانى.- مجمع البيان، ج 4، ص 361.
جلد 10 - صفحه 459
که ابراهيم فوت نمود حضرت فرمود: (لو عاش کان نبيّا) اگر زنده مى‌ماند پيغمبر بود «1».
تتمه: نزول حضرت عيسى عليه السّلام در آخر الزمان قادح خاتميت آن حضرت نيست، زيرا مراد از «خاتم النبيين» آنست که هيچ پيغمبرى بعد از او مبعوث نشود، و بعثت حضرت عيسى قبل از آن سرور بوده. 2- آنکه حضرت عيسى در حين نزول، عمل به شريعت حضرت خاتم نمايد نه به شريعت خود.
3- محمد بن حسن از پدر خود روايت نموده که حضرت رسول فرمود: من محمد و من احمدم و من آن حاشرم که خداى تعالى بر اثر من خلقان را حشر فرمايد، و من عاقبم که از عقب من پيغمبر ديگرى نباشد.
وَ کانَ اللَّهُ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيماً: و هست خداى تعالى به هر چيز دانا، پس مى‌داند که کيست سزاوار آنکه نبوت به او ختم شود.
بيان: چون صحت هر کتابى به مهر او باشد، لذا پيغمبر را مهر فرمود تا بدانند محبت الهى جز به متابعت حضرت رسالت پناهى نتوان کرد که: (إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي) «2» و چون شرف و بزرگوارى کتاب به مهر او باشد، شرف جمله انبياء نيز به آن حضرت است و شاهد هر کتاب به مهر او است، پس شاهد همه در محکمه قيامت او خواهد بود که: (وَ جِئْنا بِکَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ) «3» و چون کتب را مهر نمودند، کتاب از خواندن اغيار محفوظ شد، نبوت چون سمت اختتام يافت باب نبوت بر غير بسته گشت؛ و از موافق و مخالف مروى است که آن حضرت به امير المؤمنين عليه السّلام فرمود که:
يا علىّ انت منّى بمنزلة هارون من موسى الّا انّه لا نبىّ بعدى. اى على تو از من
«1» در کتاب من لا يحضره الفقيه، (چ 1390 هجرى دار الکتب)، ج 3 ص 317 حديث 5، از امام صادق عليه السّلام سؤال مى‌شود که: لو بقى کان نبيّا؟ حضرت در پاسخ مى‌فرمايند: لو بقى کان على منهاج ابيه صلّى اللّه عليه و آله.
«2» آل عمران، آيه 31.
«3» سوره نحل آيه 89.
جلد 10 - صفحه 460
به منزله هارونى از موسى الا آنکه بعد از من پيغمبرى نخواهد بود «1». يعنى اگر جايز بود بعد از من پيغمبرى باشد، آن تو مى‌بودى نه غير، به جهت جامعيت فضل و مزيت علم و انواع محاسن و اخلاق توست به ساير مردمان.
تنبيه: آيه شريفه دال است بر آنکه حضرت محمّد بن عبد اللّه صلّى اللّه عليه و آله خاتم النبيين است، يعنى ختم کننده پيغمبران است و بعد از او ديگر پيغمبرى از جانب خدا نيامده و نخواهد آمد تا انقراض عالم.
بيان: شخص بصير منصف که ديده حق بين بگشايد و مطالعه در ديانت اسلام و شريعت آن حضرت بنمايد، هر آينه تصديق نمايد که اين شريعت، تمام فوائد روحى و جسمى و دنيائى و آخرتى و احکام کلى و جزئى عموم طبقات بشر را دارا باشد و هيچ چيز را فرو گذار ننموده، حتى ارش خدشه و ديه خراش را؛ بنابراين ديگر بشر محتاج به دينى و شريعتى نخواهد بود، پس جامعيت ديانت ملازمه دارد با خاتميت، و لذا اين پيغمبر خاتم واقع شد.
برهان: 1- آنکه آن حضرت آمد و ادعاى نبوت و خاتميت نمود و بر طبق دعواى خود معجزه آورد، و هر که چنين باشد پيغمبر بر حقى است. و پس از اثبات رسالت آن حضرت، قول او و کتابش را به خاتم بودن آن حضرت تصديق بايد کرد.
2- آنکه دعوى نبوت نمود به تواتر ثابت؛ و تواتر، مفيد علم است مانند جود حاتم و ملوک گذشته و بلاد نديده.
3- آنکه معجزه آورد و معجزات آن حضرت دو قسم است: 1- معجزه باقيه- قرآن بر صفحه روزگار و تحدّى آن به تمام عالميان آشکار و عجز ايشان بر آوردن به مثل آن در فصاحت و بلاغت برقرار. 2- معجزات بسيار آن حضرت- اگرچه هر يک به اخبار آحاد است ولى قدر مشترک آنها متواتر و همه در کتب
«1» ينابيع المودة، (چاپ 1385)، صفحات 49 و 50 و 51 بنقل از صحيح بخارى و صحيح مسلم و ترمذى و ابن ماجه و احمد و ... معانى الاخبار چاپ حيدرى، ص 74 باب معنى حديث المنزلت- کتاب الخصال شيخ صدوق (چ حيدرى 1389 هجرى) ج 2، ابواب الاربعين ص 554. در مورد شرح و توضيح حديث منزلت به کتاب الغدير، ج 3 ص 199 تا 202 مراجعه کنيد و نيز کتاب احقاق الحق (چ اسلاميه) ج 5 ص 132 تا 234.
جلد 10 - صفحه 461
ثبت است، بلکه کمّلين از اهل معنى در تصديق آن حضرت حاجت به معجزه ندارند، زيرا آن مظهر اعظم و مجلاى اتم، هر جزوى از اجزاى او، هر نعتى از نعوت او معجزه باهره‌اى است.
و طريق اثبات نبوت براى بشر منحصر است به معجزه، يعنى خارق عادتى که به اراده الهى ظهور يابد تا نبوت او به عالميان محقق يابد، لذا جريان نبوت انبياى الهى بدين رويه خاتمه يافت؛ و نفوذ کلمه، شرط ثبوت حقانيت پيغمبر نزد عقلا نخواهد بود، زيرا ممکن است مدلّسى به حيله و تدليس مردم را به خود جذب يا ظالم و جائرى به تعدى و ظلم نفوذ کلمه پيدا کند. و متفق عليه است که آن حضرت علت غائى ممکنات است چنانچه حديث قدسى است: (لولاک لما خلقت الافلاک) «1» و خودش فرمود: (اوّل ما خلق اللّه روحى «2»- اوّل ما خلق اللّه نورى) «3» و البته چنين وجودى که صادر اول باشد، خاتم و آخر انبياء واقع شد.
تتمه: حکيم الهى حاج ملا هادى سبزوارى (رحمه اللّه) فرموده: آيا نمى‌بينى جهان آفرين از بسيارى از جماد، اندک را نبات کرد؛ و از بسيارى از نبات، اندک را حيوان؛ و از بسيارى حيوان، اندکى را انسان نمود، يعنى نباتى که در طريق وجود خود حيوان، و حيوانى که در صراط وجود خود انسان است. و از بسيارى انسان، اندکى را عاقل؛ و از بسيارى عقلا، اندکى را مسلم؛ و از بسيارى مسلم، اندکى را مؤمن؛ و از مؤمنين، اندکى را عابد؛ و از عابدين، اندکى را زاهد؛ و از زاهدين، اندکى را عالم؛ و از عالمين، اندکى را عارف؛ و از عرفاء، اندکى را ولى؛ و از اولياء، اندکى را نبى، و از انبياء، اندکى را رسول؛ و از رسولان، اندکى را اولوا العزم؛ و از اولوا العزم، يکى را خاتم آفريد:
اى کائنات را به وجود تو افتخار
اى بيش از آفرينش و کم از آفريدگار
«1» بحار الانوار، ج 15، ص 28، روايت بنقل از ابو الحسن البکرى از کتاب الانوار در طى يک حديث طولانى چنين آمده: ... و عزّتى و جلالى لولاک ما خلقت الافلاک ... و ج 57 همين کتاب ص 199.
«2» بحار الانوار، ج 57، تکملة باب حدوث العالم و بدء خلقه، ص 309. و حديث از حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله به لفظ: ان اول ما خلق اللّه ارواحنا درج 57 بحار الانوار ص 57 روايت 29 آمده است.
«3» بحار الانوار، ج 15، ص 24، روايت 44 بنقل از جابر و ج 25 ص 22 روايت 38.
جلد 10 - صفحه 462
نعم ما قيل:
لکلّ نبىّ فى الانام فضيلة
و جملتها مجموعة فى محمّد (ص)
فاق النّبيين فى خلق و فى خلق
و لم يدانوا به فى علم و لا کرم
فهو الّذى تمّ معناه و صورته
ثمّ اصطفاه حبيبا بارئ النّسم
فکيف يدرک فى الدّنيا حقيقته
قوم نيام تسلّوا عنه بالحلم