تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
لَيْسَ عَلَيْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْکُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَ اذْکُرُوهُ کَما هَداکُمْ وَ إِنْ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ (198)
ترجمه
نيست بر شما گناهى که بجوئيد بخشش را از پروردگارتان پس چون برگشتيد از عرفات پس ياد کنيد خدا را نزد مشعر الحرام و ياد کنيد او را چنانچه راهنمائى کرد شما را و اگرچه بوديد پيش از آن هر آينه از گمراهان..
تفسير
در مجمع از ائمه عليهم السلام نقل نموده که مردم تصور مينمودند که در سفر حج تجارت حرام است خداوند باين آيه رفع توهم آنها را فرمود و در روايتى فضل بمغفرت تفسير شده و عياشى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که فضل رزق است وقتى شخص از احرام بيرون آمد و از اعمال فارغ شد در موسم مشغول خريد و فروش شود مانعى ندارد و افاضه اصلا در ريزش آب بکثرت استعمال ميشود و مراد اينجا کوچ نمودن از عرفات است دست جمع که شعار اسلام باشد در تفسير امام (ع) است که وقتى از عرفات کوچ کرديد و بمشعر الحرام رسيديد ياد کنيد خدا را بذکر کرم و نعم و صلوات بر نبى اکرم و وصى معظم او امام متقيان و به تلبيه و تهليل و دعا و نماز مغرب و عشا بيک اذان نيز تفسير شده است و ياد کنيد خدا را چنانچه هدايت نمود شما را بدين خود و ايمان برسول خود و گفته شده است و ياد کنيد خدا را به
جلد 1 صفحه 253
نيکى چنانچه هدايت نمود شما را بنيکى و گفته شده است ياد کنيد خدا را ياديکه برابرى کند با هدايت او شما را و بنظر حقير اين ممکن نيست
از دست و زبان که برآيد
کز عهده شکرش بدر آيد
فيض ره فرموده کاف در اين مقامات از براى تشبيه نيست بلکه براى تعليل طلب است بوجود مقتضى آن و آنکه مطلوب بيجا نيست بلکه بجا و بموقع است و مراد آنست که ياد کنيد خدا را در مقابل هدايت او شما را چون او هدايت کرد شما را پس سزاوار است که ياد کنيد شما او را و اين کلام نظائر بسيار دارد و بر بسيارى از اعلام اشتباه شده است و بنظر حقير کاف در اين مقامات براى تعليل نيست بلکه همان براى تشبيه است نهايت آنکه از تشبيه استفاده تعليل ميشود چون اين امر ارتکازى عقلى است که در مقابل احسان بايد احسان نمود و در مقابل تعدى تعدى و در مقابل نعمت شکر و سپاس بهمان اندازه اقلا در صورت امکان خداوند ميفرمايد نيکى کنيد بياد من مانند آنکه نيکى نمودم من بهدايت شما نهايت آنکه نيکى بنده که شکر- گذارى است در حدود وسع و امکان او است و چون اين از قضايائيست که قياسات آنها با آنها است افاده علت مينمايد نه آنکه کاف در معنى علت استعمال شده باشد و مردم قبل از هدايت الهى به بيان احکام و طريقه عبادت در زمره جهال و گمراهان بودند نمى‌دانستند چگونه بايد اطاعت و عبادت ولى النعم خود را نموده با ياد او شاد و در گلشن عبوديت او چون سرو و شمشاد ثابت و آزاد باشند.
بلبل از فيض گل آموخت سخن‌ور نبود
اينهمه قول و غزل تعبيه در منقارش