تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (199)
ترجمه
پس کوچ کنيد از آنجائيکه کوچ کردند مردم و طلب مغفرت نمائيد از خداوند همانا خداوند آمرزنده مهربان است.
تفسير
يعنى پس کوچ کنيد از مشعر الحرام بمنى با مردم چنانچه در صافى از تفسير امام (ع) و در منهج از امام صادق (ع) نقل نموده و مطابق با ظاهر آيه قبل و لفظ ثم که براى ترتيب و مهلت است ميباشد و در صافى اخبارى از صادقين عليهما السلام با مختصر تفاوتى نقل نموده که دلالت دارد بر آنکه چون قريش در مشعر توقف مينمودند و بعرفات نمى‌آمدند و مى‌گفتند ما اهل حرم خدا هستيم و از حرم خارج نميشويم
جلد 1 صفحه 254
اين آيه نازل شد که دلالت دارد بر آنکه آنها هم بايد بروند بعرفات و از آنجا ثانيا بمشعر کوچ کنند و مراد بناس حضرت ابراهيم و اسمعيل و اسحق و کسانى هستند که بعد از ايشان بودند و از عرفات کوچ ميکردند و در کافى از حضرت سيد الشهداء (ع) نقل شده که فرمودند مائيم مراد از ناس و بنابراين روايات در معنى ترتيب که مستفاد از لفظ ثم است اشکال شده است براى آنکه افاضه از عرفات بمشعر در آيه قبل تصريح شده است فيض ره جواب فرموده که ترتيب رتبى است چون ما بين دو افاضه تفاوت است چنانچه گفته ميشود احسان بکن بمردم پس احسان نکن بغير کريم و در مجمع نسبت باصحاب اماميه داده است که در آيه روايت نموده‌اند که تقديم و تأخيرى روى داده و اين آيه بعد از قول خداوند در آيه سابقه ليس عليکم جناح ان تبتغوا فضلا من ربکم بوده تا کلمه الناس که در اين آيه ذکر شده است و بنظر حقير هيچ يک از اين تکلفات لازم نيست ظاهر آيه همانستکه بدوا ذکر شد نهايت آنکه اين آيه دلالت دارد که در خروج از مواقف نبايد با جامعه مسلمانان مخالفت نمود بلکه بايد از آنها تبعيت کرد و شعار اسلام را که عمده منظور از حج است بحسب ظاهر حفظ نمود و البته والى حقيقى مسلمانان که پيغمبر (ص) و امام (ع) يا نايب او است وقتى کوچ کرد خواه از عرفات خواه از مشعر مردم بايد تبعيت نمايند نه مانند قريش که ميخواستند از براى خودشان امتيازى قائل شوند و بعرفات نيايند و خودشان از آنجا مستقلا حرکت کنند اين اخبار ناظر باين معنى است که دلالت آيه شريفه بر لزوم متابعت قريش در خروج از عرفات محقق است و شايد نزولش هم باين لحن براى اين غرض باشد و منافات ندارد که مراد از امر بافاضه خروج از مشعر الحرام باشد باعتبار آنکه آنهم موقفى است که بايد از آنجا کوچ کرد و باين ملاحظه لفظ ثم که دال بر ترتيب و تراخى است ذکر شده است و بنابر اين بيان اين آيه عطف است بر قول خداوند و اذکروه کما هديکم در آيه سابقه و خلاف ترتيبى در آيتين نشده و افاضه اولى غير از افاضه ثانيه است و جمع بين روايات و حفظ ظهور کلمه ثم شده است با اشاره بآنکه اگر بر جماعتى از مسلمانان رؤيت هلال ثابت شد و اقدام باعمال حج نمودند نبايد سايرين با آنها مخالفت نمايند و اين شعار بزرگ اسلامى را از بين ببرند و تبديل بتظاهر در خلاف نمايند بلکه بايد با آنها موافقت نمايند و
جلد 1 صفحه 255
در مواقف و اعمال شرکت کنند تا صولت اسلام و رعب آن در قلوب معاندان جاى گير شود و بنتايج دنيوى و اخروى و حفظ مقصود اصلى شارع مقدس نائل شوند نهايت آنکه اگر مرجع تقليدشان اين عمل را مجزى ندانست در سال آتيه اعاده نمايند اگرچه بنظر حقير خيلى بعيد است چون سيره مرضيه ائمه اطهار عليهم السلام بر اين تبعيت در سنين متماديه جارى بوده و نديده‌ام که نقل شده باشد وقتى مخالفت فرموده باشند و خيلى بعيد است در تمام اين مدت اختلافى روى نداده باشد با آنکه فعلا مشاهده ميشود هر چند سال يکمرتبه اختلاف ميشود در هر حال بايد دعا کرد خداوند اين اختلاف را از ميان مسلمانان مبدل بائتلاف فرمايد و شوکت و عظمت اسلام را بحال اول برگرداند ملاحظه کنيد چگونه ائمه اطهار از حق خودشان براى حفظ اسلام صرف نظر ميفرمودند با آنکه هيچ حکمى هم رتبه با ولايت نيست ولى چون حفظ توحيد و نبوت مقدم است و متوقف بر اتفاق مسلمانان است سکوت اختيار کردند و آنهمه مصيبت کشيدند و صبر کردند و اجر بردند و ما هنوز غافليم خداوند ما را از خواب غفلت بيرون بياورد و طلب مغفرت نمائيد از خداوند گفته‌اند براى تغييراتى که در زمان جاهليت در مناسک حج داده بودند و بنظر حقير براى اراده که نموده بودند با جامعه مسلمانان مخالفت نمايند چنانچه از قريش نقل شد يا از هر گناهى در آن مقامات شريفه که مظنه اجابت دعوات است و اگر طلب مغفرت نمايند البته اجابت خواهد فرمود چون آمرزنده و مهربان است.