تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَکَ أَزْواجَکَ اللاَّتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَ ما مَلَکَتْ يَمِينُکَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْکَ وَ بَناتِ عَمِّکَ وَ بَناتِ عَمَّاتِکَ وَ بَناتِ خالِکَ وَ بَناتِ خالاتِکَ اللاَّتِي هاجَرْنَ مَعَکَ وَ امْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْکِحَها خالِصَةً لَکَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنا ما فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ وَ ما مَلَکَتْ أَيْمانُهُمْ لِکَيْلا يَکُونَ عَلَيْکَ حَرَجٌ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (50)
جلد 10 - صفحه 469
بعد از آن خطاب به پيغمبر فرمايد:
يا أَيُّهَا النَّبِيُ: اى پيغمبر برگزيده، إِنَّا أَحْلَلْنا لَکَ: بدرستى که ما حلال کرده‌ايم بر تو، أَزْواجَکَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَ: زنان تو را آنها که داده‌اى مهرهاى ايشان را.
نکته: تسميه مهر به اجر، به جهت آنست که اجرت بر بضع است و تقييد احلال به اعطاى مهر جهت ايثار طريق افضل است نه براى توقف حل بر آن، همچنانکه تقييد احلال مملوکه بمسبيّه بقوله، وَ ما مَلَکَتْ يَمِينُکَ: و حلال ساختيم بر تو آن چيزى را که مالک شده دست تو، يعنى مملوکات تو را، مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْکَ: از آنچه بازگردانيده است خداى تعالى بر تو از غنايم مشرکان مانند صفيه که از غنايم خيبر است، و ريحانه که از غنايم بنى قريظه و امثال ايشان. وَ بَناتِ عَمِّکَ: و حلال گردانيده‌ايم تو را دختران عم تو، وَ بَناتِ عَمَّاتِکَ:
و دختران عمه‌هاى تو از اولاد عبد المطلب که از قريشند، وَ بَناتِ خالِکَ: و دختران دايى تو، وَ بَناتِ خالاتِکَ: و دختران خاله‌هاى تو از اولاد مناف بن زهره، اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَکَ: از زنانى که هجرت کرده‌اند با تو. و محتمل است که قيد احلال مذکور به هجرت، خاصّه آن حضرت باشد، و قول «امّ هانى» که حضرت مرا خطبه و من اجابت کردم هنوز عقد نبسته اين آيه آمد، حضرت فرمود: بر من حرامى زيرا با من هجرت نکردى؛ شاهد اين قول است.
جلد 10 - صفحه 470
شيخ طبرسى رحمه اللّه فرمايد: نزول اين قبل از تحليل غير مهاجرات بود، و بعد از آن شرط هجرت در تحليل منسوخ شد «1».
وَ امْرَأَةً مُؤْمِنَةً: و حلال کرديم زن مؤمنه را، إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِ: اگر ببخشد نفس خود را براى پيغمبر، إِنْ أَرادَ النَّبِيُ: اگر بخواهد پيغمبر، أَنْ يَسْتَنْکِحَها: اينکه طلب کند نکاح او را. مراد اعلام به حليت است، يعنى اعلام تو نموديم حلال شدن زن مؤمنه را که ببخشد نفس خود را به تو و طلب مهر نکند اگر اتفاق افتد (و لذا «امرئه» بطريق نکره واقع شده) خلاصه کلام آنکه اگر اتفاقا زنى نفس خود را به تو هبه کند، بر تو حلال خواهد بود، خالِصَةً لَکَ:
خالص گرديده شده است احلال آن زن و احلال آنچه حلال گردانيديم براى تو بر قيدهائى که مذکور شد خالص شدنى براى تو خاصه، مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ: به غير مؤمنان. ظاهر آيه شريفه دال است بر آنکه از مخصوصات حضرت است که زنى را به مجرد هبه بى‌مهر نکاح نمايد، و مؤمنان را جايز نيست مگر به صيغه عقد يا ملک يمين.
نکته: عدول از خطاب به غيبت به لفظ «نبى» و تکرار «ان» و بعد از آن رجوع به خطاب، اشعار است به آنکه اين مخصوص به آن حضرت است به جهت شرف نبوت؛ و تقرير است براى استحقاق او به اين کرامت. و «ان» دوم شرط اول است در استيهاب حل، زيرا هبه مرئه نفس خود را به پيغمبر، موجب حل او نمى‌شود مگر به اراده آن حضرت نکاح او را، چه اراده حضرت، جارى مجراى قبول است.
تبصره: علما را خلاف است در وقوع اين صورت، و اشهر آنکه واقع شده از زينب بنت خزيمه انصاريه. و حضرت سجاد عليه السّلام فرموده: واهبه، ام شريک بنت زينب بوده «2».
قَدْ عَلِمْنا ما فَرَضْنا عَلَيْهِمْ: بدرستى که ما دانستيم آنچه فرض کرده‌ايم بر
«1» تفسير مجمع البيان، ج 4، ص 364.
«2» مجمع البيان، ج 4 ص 364 و منهج الصادقين (چ سوم اسلاميه) ج 7، ص 345 هر دو چنين نقل کرده‌اند: واهبه‌ام شريک بنت جابر.
جلد 10 - صفحه 471
امّت از شروط عقد نکاح و تعيين مهر و نفقه در وجوب قسمت و حصر عدد، فِي أَزْواجِهِمْ: در زنان ايشان و احلال توسيع آن به تو، وَ ما مَلَکَتْ أَيْمانُهُمْ: و آنچه مالک شدند دستهاى ايشان توسعه امر در مملوکات و عدم مؤاخذه بر ايشان.
حاصل آنکه به جهت علم ما به حکمت و مصلحت، حصر ازدواج فرموديم در عدد معين بر مؤمنان، و تعيين مهر و نفقه و قسم و توسعه مملوکات بر ايشان.
لِکَيْلا يَکُونَ عَلَيْکَ حَرَجٌ: (متعلق به خالصه) يعنى حلال کرديم زنان را به مجرد هبه و خاصه تو گردانيديم تا نباشد بر تو تنگى و بأسى بر آن به جهت فرق ميان آن حضرت و امت در احکام نکاح که توسيع ازواج است بر آن حضرت و محدود بودن آن بر امت مانند حصر در اربع و غير آن. وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً:
و هست خداى تعالى بسيار آمرزنده، مهربان به توسعه در مواضعى که مورد حرج باشد.