تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَ تُؤْوِي إِلَيْکَ مَنْ تَشاءُ وَ مَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْکَ ذلِکَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَ لا يَحْزَنَّ وَ يَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ کُلُّهُنَّ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ ما فِي قُلُوبِکُمْ وَ کانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً (51)
شأن نزول: ازواج پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله اقتراح چيزهائى مى‌نمودند که مقدور حضرت نبود، لذا از ايشان مهاجرت و آيه تخيير نازل که هر که از ايشان اختيار دنيا کند رها نما، و هر که اختيار خدا و رسول کند او را نگهدار. ايشان ترسيدند که مبادا حضرت آنها را طلاق دهد، خدمت حضرت عرض کردند: آنچه مى‌خواهى با ما بجاى آر و ما را به حال خود گذار؛ آيه شريفه نازل شد:
تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَ: هر که را مى‌خواهى از آن زنان ترک مضاجعت او
جلد 10 - صفحه 472
نمائى، وَ تُؤْوِي إِلَيْکَ مَنْ تَشاءُ: و جاى دهى بسوى خود هر که را خواهى از ايشان، يعنى در قسمت ميان ايشان مخيرى. با اينکه خدا حضرت را مخير فرمود، حضرت سويّه نگاهداشت، وَ مَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ: و هر که را خواهى که باز طلبى و دلجوئى کنى از آنها که بر کنار رفته‌اى از ايشان يا مطلقه رجعيه نموده‌اى از ايشان، فَلا جُناحَ عَلَيْکَ: پس هيچ بأسى بر تو نيست، ذلِکَ أَدْنى: اين تفويض امر ايشان به اختيار تو بر طريق تسويه بدون اختصاص آن به بعضى دون بعضى نزديکتر است، أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَ: به آنکه روشن شود چشمهاى ايشان، وَ لا يَحْزَنَ:
و اندوهناک نشوند، وَ يَرْضَيْنَ: و خشنود باشند، بِما آتَيْتَهُنَّ کُلُّهُنَ: به آنچه عطا کنى همه ايشان را تماما، يعنى چون دانستند که آنچه تو مى‌کنى در باره ايشان بر طريقه تسويه است بدون ترجيح بعضى بر بعضى و به فرمان خدا است، ملول نمى‌شوند و تمکين کنند. وَ اللَّهُ يَعْلَمُ ما فِي قُلُوبِکُمْ: و خدا مى‌داند آنچه در دلهاى شما است، پس جهد کنيد در احسان. اين وعيد است بر کسى که راضى نباشد به آنکه خداى تعالى آن را به اختيار پيغمبر واگذاشته. وَ کانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً: و هست خداى تعالى دانا به ضماير بندگان، و بردبار که تعجيل نفرمايد به عقوبت.
يا دانا است به آنچه در قلوب شما است از رضا و سخط، و عالم است به مصالح بندگان، و حليم در ترک معاجله ايشان به توبه.