اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
ثُم‌َّ أَفِيضُوا مِن حَيث‌ُ أَفاض‌َ النّاس‌ُ وَ استَغفِرُوا اللّه‌َ إِن‌َّ اللّه‌َ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ (199)
(پس حرکت کنيد از همانجايي که مردم حرکت مي‌کنند و از خدا طلب مغفرت کنيد محققا خدا آمرزنده و بخشنده است) در اينکه آيه از دو جهت بين مفسرين اختلاف شده يکي از اينجهت که افاضه در اينکه آيه همان افاضه از عرفات بمشعر است و يا افاضه از مشعر بمني بعد از افاضه از عرفات بمشعر است.
ديگر اينکه مراد از ناس چه کساني هستند زيرا آنان مسلما غير از مخاطبين بخطاب افيضوا ميباشند مشهور بين مفسرين اينست که قريش بواسطه بزرگ دانستن خود از حرم بعرفات نميرفتند و مي‌گفتند ما اهل حرميم و از آن بيرون نميرويم و چون مردم از عرفات بمشعر ميآمدند اينان از مشعر بمني ميرفتند.
و در اينکه آيه خداوند آنها را امر ميکند که مانند ساير مردم در عرفات توقف نموده و از آنجا مجتمعا بمشعر کوچ کنيد و قريب باين معني از کافي و تهذيب از حضرت صادق از حضرت باقر (ع) از جابر در ذکر حج رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده جز اينکه ناس در آن حديث بحضرت ابراهيم و اسمعيل و اسحاق و انبياء بعد از آنها تفسير شده و عبارت حديث اينست، «
ثم غدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و النّاس معه و کانت قريش تفيض من المزدلفة و هي جمع و يمنعون النّاس من ان يفيضوا منها. فاقبل رسول اللّه و قريش ترجو ان تکون افاضته من حيث کانوا يفيضون، فانزل اللّه عليه ثم افيضوا من حيث افاض النّاس و استغفروا اللّه يعني ابراهيم و اسمعيل و اسحاق في افاضتهم و من کان بعدهم الحديث
» و از اينکه حديث هر دو مورد اختلاف روشن ميشود زيرا افاضه در اينکه آيه را همان افاضه از عرفات بمشعر بيان ميفرمايد و مراد از ناس حضرت ابراهيم و اسمعيل
جلد 2 - صفحه 376
و اسحق و انبياء بعد از آنها را مي‌داند.
و بنا بر اينکه اشکال ميشود که افاضه از عرفات در آيه قبل ذکر شده و چرا در اينکه آيه با ثم‌ّ که دلالت بر تراخي ميکند تکرار شده!
در مجمع البيان از اينکه اشکال چنين پاسخ داده «قد روي اصحابنا ان هاهنا تقديما و تأخيرا تقديره فليس عليکم جناح ان تبتغوا فضلا من ربکم ثم افيضوا من حيث افاض النّاس ... فاذا افضتم من عرفات ..
و بعضي گفتند ثم‌ّ براي ترتيب در ذکر است و آيه اول افاضة از عرفات را بيان فرموده و در اينکه آيه اگر چه امر بهمان افاضه است ولي مستفاد از آن، نهي از افاضه مانند افاضه قريش است.
وَ استَغفِرُوا اللّه‌َ إِن‌َّ اللّه‌َ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ از خداي در عرفات و ساير موارد طلب آمرزش کنيد زيرا خدا آمرزنده و صاحب رحمت است و معني استغفار و غفور و رحيم در اول سوره گذشت.