تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِيماً (56)
چون افتتاح سوره به لفظ «نبى» و تکرار آن در اثناى کلام مشعر است به علو مرتبه و رفعت شأن حضرت پيغمبر، التزام شرايط و وظايف احترام سيد عالم صلى اللّه عليه و آله مفهوم مى‌شود؛ لذا در عقب آن آيتى فرموده که مشير است به کمال عنايت نسبت به آن حضرت و فرمود:
إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ: بدرستى که خداى تعالى و ملائکه او، يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِ: درود مى‌فرستند بر پيغمبر عالى مقدار، يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورده‌ايد به خدا و رسول، صَلُّوا عَلَيْهِ: صلوات فرستيد بر او، وَ سَلِّمُوا تَسْلِيماً: و سلام گوئيد بر او سلام گفتنى، يا تسليم نمائيد خود را و منقاد امر او شويد. مراد صلوات خدا نزول رحمت است بر آن حضرت؛ و صلوات ملائکه و ديگران، طلب رحمت است از جانب خدا بر آن سرور.
ابو بصير روايت نموده از حضرت صادق عليه السّلام پرسيدم که صلوات فرستادن حق تعالى بر حضرت که در اين آيه ذکر فرموده به چه کيفيت است؟
فرمود: يا ابا محمد صلوات حق تعالى بر او اعلاى مرتبه آن حضرت است در سماوات و رفع درجه او بر جميع درجات انبياء؛ گفتم يا بن رسول اللّه کيفيت صلوات گفتن مى‌دانيم؛ تسليم به چه کيفيت است؟ فرمود: تسليم شدن مر او را در جميع امور و امتثال امر او نمودن و بذل جهد در اطاعت آن حضرت «1».
در مجمع- ابو حمزه ثمالى روايت نموده از کعب بن عجزه که بعد از نزول اين آيه گفتم: يا رسول اللّه ما مى‌دانيم سلام را چگونه به تو نمائيم، کيفيت صلوات را فرمائيد؟ فرمود: بگوئيد «اللّهمّ صلّ على محمّد و ال محمّد کما صلّيت
«1» تفسير مجمع البيان، ج 4، ص 370- 369.
جلد 10 - صفحه 480
على ابراهيم و ال ابراهيم انّک حميد مجيد و بارک على محمّد و ال محمّد کما بارکت على ابراهيم و ال ابراهيم انّک حميد مجيد» «1» بعد از آن فرمود: حق تعالى بر من دو ملک موکل گردانيد تا هر جا که نام من برند و مستمع بر من صلوات بفرستد، آن دو ملک گويند: «غفر اللّه لک» خدا و ملائکه آمين گويند. و اگر بر من صلوات نفرستد، هر دو ملک گويند: «لا غفر اللّه لک- خدا تو را نيامرزد» خدا و ملائکه آمين گويند.
تبصره: کيفيت صلوات بر آن حضرت- اما خاصه که مشهور است. و اما عامه «2»: از جمله:
1- بخارى در جلد سيّم از صحيح، و مسلم در جلد اول صحيح، و سليمان بلخى حنفى در ينابيع المودة، و ابن حجر در صواعق محرقه از علماى بزرگ عامه و ديگران از کعب بن عجزه نقل مى‌کنند که چون آيه (إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ)- الخ نازل شد، عرض کرديم يا رسول اللّه طريقه سلام کردن بر تو را دانستيم، چگونه صلوات بر تو بفرستيم؟ فرمود: بدين طريق صلوات بفرستيد «اللّهمّ صلّ على محمّد و ال محمّد» 2- فخر رازى در صفحه 797 جلد ششم تفسير کبير نقل کند که از رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله سؤال نمودند چگونه صلوات بر شما فرستيم، فرمود:
بگوئيد (اللّهم صلّ على محمّد و على ال محمّد کما صلّيت على ابراهيم و على ال ابراهيم انّک حميد مجيد) و ابن حجر همين روايت را با مختصر اختلافى از حاکم نقل نموده، آنگاه اظهار عقيده و رأى نموده گويد: (و فيه دليل ظاهر على أنّ الامر بالصّلوة عليه الصّلوة على اله) يعنى در حديث دليل ظاهر است بر اينکه امر به صلوات بر پيغمبر، صلوات بر آل آن حضرت هم هست.
3- حاکم و ابن حجر روايت نموده از آن حضرت که فرمود: (لا تصلّوا علىّ
«1» تفسير مجمع البيان، ج 4، ص 369.
«2» جهت بررسى و تحقيق در مدارک اهل سنت پيرامون آيه شريفه به کتاب احقاق الحق (طبع اسلاميه) ج 3 ص 252 تا ص 274 و نيز ج 9 ص 524 تا 642 مراجعه کنيد.
جلد 10 - صفحه 481
بالصّلوة البتر) يعنى صلوات بتر (بريده) بر من نفرستيد، عرض کردند: يا رسول اللّه صلوات «بتر» کدام است؟ فرمود: اينکه بگوئيد (اللّهمّ صلّ على محمّد) بلکه بگوئيد (اللّهمّ صلّ على محمّد و على ال محمّد).
4- ديلمى نقل نموده از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله که فرمود: (الدّعاء محجوب حتّى يصلّى على محمّد و اله) يعنى دعا در حجاب مى‌ماند و مستجاب نمى‌شود تا صلوات بر محمّد و ال محمّد بفرستد.
5- سيد ابى بکر بن شهاب الدين علوى از صفحه 29 تا صفحه 35 ضمن باب 2 کتاب «رشفة الصادى من بحر فضائل نبى الهادى» بياناتى در وجوب صلوات بر محمّد و آل محمّد دارد و دلائلى از «نسائى» و «دار قطنى» و «ابن حجر» و «بيهقى» از «ابو بکر طرسوسى» از «ابو اسحق مروزى» و از «سمهودى» و «نووى» در تنقيح و «شيخ سراج الدين قصيمى يمينى» نقل نموده که صلوات بر آل محمّد بعد از نام مبارک محمّد صلّى اللّه عليه و آله در تشهد نماز واجب است.
«ابن حجر» متعصب در صفحه 88 صواعق، و حافظ جمال الدين زرندى در معراج الوصول، و ديگران از محمّد بن ادريس امام شافعيها نقل نموده‌اند:
يا اهل بيت رسول اللّه حبّکم
فرض من اللّه فى القرآن انزله
کفاکم من عظيم القدر انّکم
من لم يصلّ عليکم لا صلاة له
تتمه: در کتاب نفايس الفنون نقل شده: روزى سلطان، الجايتو شاه خدابنده با جمعى از فضلا مثل علامه حلى رضوان اللّه عليه و قاضى القضاة عبد الملک و غيره در مسجد جامع سلطانيه نشسته بودند، واعظ بالاى منبر رفته در فضليت صلوات بيان نمود. سلطان پرسيد: چرا هيچيک از انبياء آل او را در صلوات ذکر نکنند و در صلوات با حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و آله، آل او را داخل کنند؟ واعظ جواب نداد. سلطان گفت: دو وجه در خاطر بيايد، اگر پسنديده باشد از شما انصاف خواهم و الا غرامت کشم:
وجه 1- آنکه چون دشمنان او را «ابتر» خواندند، خداوند تعالى ابتريت را بديشان نسبت داد، يعنى ايشان را نسل منقطع شود و اگر بماند هيچکس آنها را
جلد 10 - صفحه 482
نشناسد، به خلاف نسل پيغمبر که روز به روز زياد شود و هرگز ذکر پيغمبر بى ذکر ايشان نباشد.
وجه 2- آنکه اديان انبياى پيشين در معرض نسخ و زوال بود و امضاء احکام آن على الدوام لازم نبود به خلاف دين حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و آله که تا آخر الزمان به تغيير دول و تقلب دوران تغير نيابد، و بر متتابعان او لازم است که اخذ آن از خاندان او کنند چنانچه فرموده (انّى تارک فيکم الثّقلين:
کتاب اللّه و عترتى ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا بعدى ابدا) «1» لا جرم در صلوات ذکر آل او با او مقرون شد؛ سلطان چون اين تقرير نمود، فضلاء تماما زبان به تحسين و ثناء گشوده از حسن تقرير و ذکاء او تعجب نمودند.
ثواب صلوات: «2» احاديث بسيار در ذکر صلوات وارد شده؛ از جمله:
1- ابن بابويه رحمه اللّه در عيون، از حضرت رضا عليه السّلام: من لم يقدر على ما يکفّر به ذنوبه فليکثر من الصلوة على محمّد و اله فانّها تهدم الذّنوب.
فرمود: هر که قدرت ندارد بر آنچه محو شود به آن گناهان او، پس بسيار کند صلوات را بر محمّد و ال محمّد عليهم السّلام، پس بدرستى که صلوات هدم کند گناهان را. «3» 2- امالى شيخ طوسى- عن احدهما عليهما السّلام، قال: اثقل ما يوضع فى الميزان يوم القيمة الصلوة على محمّد و على اهل بيته.
از حضرت باقر يا صادق عليهما السّلام فرمود: سنگين‌ترين چيزى که گذاشته شود در ميزان روز قيامت، صلوات بر محمّد و اهل بيت محمّد عليهم السّلام
«1» حديث ثقلين را کتابهاى عامه و خاصه نقل کرده‌اند از جمله در: فرائد السمطين (چاپ بيروت 1400 هجرى) ج 2 ص 233 باب 46 و ص 250 ذيل باب 48 و ص 267 باب 53 و ص 272 باب 54 و 55.
«2» در مورد ثواب صلوات به کتاب ثواب الاعمال شيخ صدوق، (چ حيدرى 1391 هجرى)، ص 184 تا 190 و کتب فراوانى که در باره فضيلت صلوات نگاشته شده، مراجعه کنيد.
«3» عيون اخبار الرضا عليه السّلام چاپ نجف، ج 1، ص 229، روايت 52. و امالى الصدوق با ترجمه کمره‌اى، مجلس هفدهم، ص 73، ح 4.
جلد 10 - صفحه 483
است «1».
3- اکمال الدين- ابن بابويه (رحمه الله) از حضرت صادق عليه السّلام:
ما من عمل افضل يوم الجمعة من الصلوة على محمّد و اله.
فرمود: هيچ عملى بهتر نيست افضل در روز جمعه از صلوات بر محمّد و ال محمّد «2».
4- معانى الاخبار- ابن بابويه (رحمه اللّه) از حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله: قال: البخيل حقّا من ذکرت عنده فلم يصلّ علىّ.
فرمود: بخيل حقيقى کسى است که ذکر بشوم نزد او، پس صلوات نفرستد بر من «3».
5- امالى- ابن بابويه از حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله، قال: من صلّى علىّ و لم يصلّ على الى لم يجد ريح الجنّة، و أنّ ريحها لتوجد من مسيرة خمسمائة عام.
فرمود: هر که صلوات بر من فرستد و صلوات بر آل من نفرستد، نيابد بوى بهشت را. و بدرستى که بوى بهشت از پانصد سال راه به مشام مى‌رسد «4».