تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ قُولُوا قَوْلاً سَدِيداً (70) يُصْلِحْ لَکُمْ أَعْمالَکُمْ وَ يَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً (71) إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَ أَشْفَقْنَ مِنْها وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ کانَ ظَلُوماً جَهُولاً (72) لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْمُشْرِکِينَ وَ الْمُشْرِکاتِ وَ يَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (73)
ترجمه
اى کسانيکه ايمان آورديد بپرهيزيد از خدا و بگوئيد گفتارى استوار
اصلاح ميکند براى شما کردارهاتانرا و ميآمرزد براى شما گناهانتان را و هر که اطاعت کند خدا و پيغمبرش را پس بتحقيق کامياب شود کامياب شدنى
جلد 4 صفحه 344
بزرگ
همانا ما عرضه داشتيم امانت را بر آسمانها و زمين و کوهها پس امتناع کردند که بردارندش و ترسيدند از آن و برداشت آنرا انسان همانا او بوده است بسيار ستمکار نادان
تا عذاب کند خدا مردان منافق و زنان منافق را و مردان شرک آورنده و زنان شرک آورنده را و در گذرد از مردان با ايمان و زنان با ايمان و بوده است خدا آمرزنده و مهربان.
تفسير
خداوند منّان در تعقيب منع از اقوال ناروا امر فرموده است اهل ايمانرا بگفتن سخن راست درست متين محکم و آن ممکن نيست مگر بآنکه انسان هر سخنى را که ميخواهد ادا کند قبلا تأمّل در آن نمايد اگر راست و درست و مطابق عقل و شرع و صلاح خودش و مخاطب بود بگويد و الّا خوددارى کند از سخنان بزرگمهر حکيم است که انديشه کردن که چه گويم به از پشيمانى بردن که چرا گفتم و چون شخص خودش را وادار باين ملاحظه نمود خداوند هم با او کمک ميکند و هميشه سخن راست درست متين استوار بزبان او جارى مينمايد و اعمالش را هم اصلاح و مطابق اقوالش ميفرمايد و گناهان سابقش را ميآمرزد و توفيق اطاعت خدا و پيغمبر و امام و نوّابش را باو عنايت ميفرمايد و برستگارى و سعادت در دنيا و آخرت فائز ميشود که کاميابى بزرگ هميشگى در آن است و چون قول سديد از کسى صادر نشود مگر بکمک عقل خداوند اشاره بمقام آن فرموده ميفرمايد ما در عالم علم خود بذوات اشياء نظر نموديم و عرضه داشتيم بر تمام موجودات آسمانها و زمين و بزرگترين اجزاء آن در انظار که کوهها است جوهر عقل را و سنجيديم قابليّت و استعداد آنها را براى قبول آن پس اباء و امتناع نمودند بلسان حال از تحمّل آن بار و ترسيدند از لازمه آن که تکليف و عقاب بر ترک آنست پس تحمّل و قبول نمود آنرا انسان چون بالطّبع ستمکار بود و بالذّات نادان و محتاج بآن و قابل بود که قبول نمايد آنرا و برساند خود را بأعلى درجه کمال و در ما هم بخل وجود نداشت لذا آنرا باو عطا نموديم و براى وجود آن در او تکليف نموديم و بثواب و عقاب رسانديم او را و شخص اوّل آنها ابو البشر چون ديد شخصيّت و نورانيّت خمسه طيّبه را در اعلى مراتب جوهر عقل مجرّد حسد برد زوجه‌اش و او بمقام حضرت زهرا و پدر و شوهر و دو فرزندش و از بهشت خارج شدند و
جلد 4 صفحه 345
با آنکه در حقيقت مقام مقدّس آنذوات مقدّسه از آن جوهر نفيس عقلانى که نور محض و عقل مجرّد و حقيقت محمّديّه صلوات اللّه عليهم اجمعين و ولايت کلّيّه الهيّه است مختصّ بود بايشان و آن امانت خدا بود در نزد انبياء و اولياء و نبايد کسى نزديک بآن شود و آرزوى او را نمايد و همه ميترسيدند از پرواز بجانب آن چه رسد بدراز نمودن دست تعدّى بآن اخيرا يکنفر اوّل ظالم ابو الشّر جاهل از اين امّت آنرا غصب نمود پس صحيح است گفته شود امانت الهى عقل است که آسمانها و زمين و کوهها استعداد تحمّل آنرا نداشته‌اند و خدا آنرا بانسان عنايت فرموده که آنرا باطاعت تکميل نمايد و بتعدّى و تجاوز از حکم آن و پيروى از هوى و هوس جهالت و نادانى و ستم بر خويش و خلق ننمايد و آن طائر قدسى را ضعيف نکند و از قفس تن پرواز ندهد و درست است که گفته شود تکليف است که از لوازم و توابع عقل است و تعديل قوّه غضبيّه که موجب ستمکارى است و قوّه شهويّه که منشأ جهالت و نادانى است از فوائد آنست و بايد گفت بر حسب اخبار ولايت خاندان عصمت و طهارت است که مرتبه اعلى و درجه اقصى از آن حقيقت مجرّد نورانى است که دست کسى بآن نميرسد منقار بند کرده ز سستى هزار جاى تا اوّلين دريچه او طائر قياس و اين بيان بنظر حقير وجه جمع عقلى و عرفى در معناى ظاهر و اقوال قويّه و روايات معتبره مفسّره اين آيه است لذا بتعرّض اقوال و اخبار پرداخته نميشود و نتيجه افاضه اين جوهر مجرّد بخلق از خدا آنستکه عذاب ميکند اهل نفاق و شقاق را چون حجّت بر آنها تمام شده و ميپذيرد رجوع اهل ايمان را بحق بعد از اعمال ناحقّ و ناروا احيانا چون از لوازم طبع و ذات آنها است و ثواب ميدهد چون آمرزنده و مهربان است و کسيکه اين سوره را زياد قرائت نمايد در جوار محمّد و آل او جاى خواهد گرفت انشاء اللّه تعالى.
جلد 4 صفحه 346