تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَةِ وَ هُوَ الْحَکِيمُ الْخَبِيرُ «1» يَعْلَمُ ما يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَ ما يَخْرُجُ مِنْها وَ ما يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ وَ ما يَعْرُجُ فِيها وَ هُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ «2» وَ قالَ الَّذِينَ کَفَرُوا لا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلى وَ رَبِّي لَتَأْتِيَنَّکُمْ عالِمِ الْغَيْبِ لا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَ لا فِي الْأَرْضِ وَ لا أَصْغَرُ مِنْ ذلِکَ وَ لا أَکْبَرُ إِلاَّ فِي کِتابٍ مُبِينٍ «3» لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِيمٌ «4»
وَ الَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ «5»
ترجمه
ستايش مر خدائى را است که مر او را است آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است و مر او را است ستايش در آنجهان و او است درست کردار آگاه
ميداند آنچه را که داخل ميشود در زمين و آنچه بيرون مى‌آيد از آن و آنچه فرود ميآيد از آسمان و آنچه بالا ميرود در آن و او است مهربان آمرزنده
و گفتند آنها که کافر شدند نميآيد ما را قيامت بگو آرى قسم بپروردگار من که هر آينه خواهد آمد شما را البتّه آن پروردگارى که داناى پنهان است مستور نميباشد از او مقدار ذرّه در آسمانها و نه در زمين و نيست کوچکتر از اين و نه بزرگتر مگر آنکه هست در کتابى بيان کننده
تا پاداش دهد آنانرا که ايمان آوردند و کردند کارهاى شايسته آنگروه براى ايشانست آمرزش و روزى خوبى
و آنانکه کوشش کنند در دلائل ما بگمان آنکه عاجز کنندگان باشند براى آنها است عذابى دردناک از بدترين اقسام آن.
جلد 4 صفحه 347
تفسير
ملکيّت حقيقيّه تمام موجودات آسمانى و زمينى براى خداوند مکرّر اثبات و بيان شده و متفرّع بر آنست اختصاص حمد و ثنا بذات احديّت و استحقاق او بآن در دنيا و آخرت که نعم آنجا هم مخصوص باو است و او است که اوضاع دو جهانرا بر وفق حکمت و مصلحت منظّم و مرتّب فرموده براى آنکه آگاه بوده از حقائق اشياء و مصالح موجودات و مقدار لياقت آنها ميداند آنچه داخل ميشود در زمين از قبيل آب و ريشه نباتات و اجساد حيوانات و آنچه بيرون ميآيد از آن مانند آب و گياه و درخت و حيوان و معادن و آنچه فرود ميآيد از آسمان مانند باران و برف و ملائکه و آنچه بالا ميرود در آن مانند اعمال بندگان و آه دل مظلومان و ملائکه موکّله بر آن و او مهربان است به بندگان که از بالاى سر و زير پاى آنها کارشانرا راه مى‌اندازد و آمرزنده است آنها را در صورتى که قصور يا تقصير در اداء شکر و حمد او نموده باشند و چون کفّار منکر معاد بطور استهزاء ميگفتند روز قيامت براى ما نمآيد پيغمبر اکرم مأمور شد که در جواب آنها بفرمايد بلى قسم بپروردگار من هر آينه ميآيد براى شما و مى‌آورد آنرا همان پروردگارى که علم بباطن شما و همه دارد و بنابر اين عالم الغيب صفت ربّ است که مقرّب امکان آوردن او است روز قيامت را و برفع نيز قرائت شده و بنابر آن خبر مبتداء محذوف است که هو باشد يا مبتدا است و خبر آن لا يعزب و ما بعد آن و بيرون نميباشد از علم او مقدار ذرّه‌ئى در آسمانها و نه در زمين پس ميتواند ذرّات پراکنده شده ابدان اموات را جمع آورى نمايد و قيامت را بر پا کند و لا يعزب بکسر نيز قرائت شده و کوچکتر و بزرگتر از ذرّه هم در علم خدا و لوح محفوظ آسمانى موجود و ثبت است و اصغر و اکبر بفتح نيز قرائت شده و بنابر اين کلمه لا براى نفى جنس است و در صورت رفع براى نفى افراد و منتقض بالّا شده و از عمل باز مانده و رفع بابتدائيّت است و نميشود عطف بر مثقال باشد براى آنکه لازم ميآيد در کتاب مبين از علم خدا بيرون باشد و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که اوّل چيزى که خدا خلق فرمود قلم بود و امر شد که بنويس پس نوشت آنچه بوده و هست تا روز قيامت و آمدن قيامت براى آنستکه خداوند در آنروز جزاى
جلد 4 صفحه 348
کسانيکه ايمان آوردند و اعمال پسنديده نمودند عطا فرمايد بدخول در بهشت و روزى خوبى که منّت و آزارى در آن نيست و مغفرت گناهانشان که احيانا از آنها صادر شده بود ولى کسانيکه در دنيا سعى و کوشش نمودند براى ابطال دلائل توحيد خدا و آيات قرآن و علائم نبوّت پيغمبر و ولايت ائمّه اطهار براى آنکه عاجز کنند خدا را بگمان خودشان از اثبات حق و سبقت بگيرند بر او در غرض براى آنها در آنروز موعود عذابى است از بدترين انواع عذابهاى دردناک و اليم بجرّ نيز قرائت شده است و در سوره حج اين آيه گذشت و آنکه بعضى بجاى معاجزين معجّزين بتشديد قرائت نموده‌اند يعنى باز دارندگان خلق از قبول دين حق.