تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَ أَشْفَقْنَ مِنْها وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ کانَ ظَلُوماً جَهُولاً (72)
بعد از آن به جهت تعظيم فرمان خود و پيغمبر و تفخيم شأن آن فرمايد:
إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ: بدرستى که ما عرضه داشتيم امانت را، عَلَى السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ: بر آسمانها و زمين، وَ الْجِبالِ: و کوهها به شرط ثواب بر فعل آن و عقاب بر ترک آن، وقتى که عقل و فهم و اختيار در ايشان خلق فرموده بود، فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها: پس إبا نمودند از آنکه بردارند آن امانت را، وَ أَشْفَقْنَ مِنْها: و ترسيدند از آن با وجود اجرام عظام آنها و گفتند، ما مسخّر فرمان توئيم براى آنچه ما را به جهت آن آفريده‌اى، و طاقت کشيدن عقاب او نداريم در ترک اداى آن، پس ما را در اين امر معذور دار و به آن کارى که براى آن مخلوق شده‌ايم باز گذار. پس قبول نکردند از روى مخافت، نه از راه مخالفت. وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ: و برداشت آن را آدمى با وجود ضعف بنيه و ناتوانى و قبول آن نمود، إِنَّهُ کانَ ظَلُوماً: بدرستى که هست آدمى بسيار ستمکار بر نفس خود که امانتى را که اجرام عظام از حمل آن پهلو تهى کردند او با عجز قبول کرد، جَهُولًا: بسيار نادان به کنه عاقبت آن، يعنى به عقوبت خيانت.
«1» اصول الکافى، ج 2، ص 114 کتاب الايمان و الکفر، باب الصمت و حفظ اللسان، ح 10.
جلد 10 - صفحه 499
تبصره: در تفسير آيه شريفه وجوهى است:
1- مراد امانت تکليف است، و مراد به عرض آن به آسمانها و زمينها و کوهها نظر به استعداد قابليت ايشان است. و مراد به اباى ايشان، عدم قابليّت و استعداد طبيعى ايشان است. و مراد به تحمل انسان آن را، قابليت و استعداد داشتن انسان است مر آن را. و مراد به ظلوم و جهول بودن او، غالب شدن قوه غضبيه و شهويه است بر غالب افراد جنس انسانى.
2- مراد ساکنان آسمانها و زمينها و کوهها هستند نه نفس سماوات و ارض و جبال، چه آنها جماد و غير قابل خطابند، پس تقدير اينست «انّا عرضنا الامانة على اهل السماوات و الارض و الجبال» ما عرض امانت نموديم بر اهل آسمانها که ملائکه‌اند و بر اهل زمينها که حيوانات انسى‌اند و بر اهل کوهها که حيوانات وحشى‌اند، و آنها ابا کردند از ترس، و برداشت آن را آدمى و قبول اداى آن نمود با وجود ضعف.
3- (بر وجه فرض و تقدير) يعنى اگر آسمانها و زمينها و کوهها عقل داشتندى و عرض امانت بر آنها شدى که آن وظايف دين است از اصول و فروع و از وعد وعيد آن، به عرض تخيير، استثقال نمودندى آن را با وجود رفعت آسمانها و بسط زمين و صلابت کوهها و بزرگى اجسام و شدت و قوت آنها امتناع نمودى از حمل آن به جهت ترس کوتاهى از اداى حق آن، و انسان با وجود ضعف جسم حمل آن کردى و به جهت ظلم و جهل از وعيد آن نترسيدى.
4- آنکه حق تعالى اين اجرام را ادراک و شعور داد و بر آنها عرض کرد عرض تخييرى، و آنها ابا کردند از جهت ترس نه از روى معصيت، و انسان قبول آن کرد از راه همت با وجود ضعف بنيه و سستى قوت، و لهذا حافظ و قائم به حقوق آن فايز شدى به سعادت دارين.
5- معنى «عرضنا- قابلنا» چه عرض شى‌ء و معارضه با آن يکسان است در معنى، و امانت آن چيزى است که حق تعالى با بندگان عهد فرموده از امر و نهى و در باب آن کتب و رسل فرستاده و اخذ ميثاق بر آن کرده؛ پس معنى آنکه اين امانت را در جلالت قدر و عظم شأن اگر قياس کنيد به آسمان و زمين و کوه و معارضه نمائيد به آنها، هر آينه ارجح و اثقل باشد از آنها. و معنى اشفاق آنها از آن ضعف آنهاست، چه شفقت به معنى ضعف قلب است و لهذا کنايت است از
جلد 10 - صفحه 500
خونى که به آن قلب ضعيف مى‌شود؛ و بعد از آن فرمود: امانتى که از صفت آن اينست که اعظم از اين اشياى عظيمه است، آدمى حمل آن نمود، پس حفظ آن نکرده تضييع آن نمود، به جهت آن بر نفس خود ظلم نموده از عاقبت تضييع آن که عقوبت است جاهل گرديد.
6- مراد از امانت ولايت آل محمّد عليهم السّلام است چنانچه در تفسير برهان- ابن بابويه (رحمه اللّه) به سندهاى خود از مفضل بن عمر از حضرت صادق عليه السّلام فرمود: بدرستى که خداوند تبارک و تعالى خلق فرمود ارواح را پيش از اجساد به دو هزار سال، پس قرار داد اعلا و اشرف آنها را ارواح حضرت محمد و على و فاطمه و حسن و حسين و ائمه بعد از ايشان صلوات اللّه عليهم، و عرضه داشت بر آسمانها و زمين و کوهها؛ پس فراگرفت آنها را نور ايشان. خداى تعالى فرمود مر آسمان و زمين و کوهها را: اينها دوستان من و اولياى من و حجج منند بر خلق من و ائمه مخلوقات من، خلق نفرموده خلقى را محبوب‌تر نزد من از ايشان، و براى دوستان ايشان خلق فرمودم بهشت را، و براى دشمنان ايشان خلق کردم جهنم را، پس هر که ادعا کند منزلت ايشان را از من و مکانت عظمت ايشان را، عذاب فرمايم او را به عذاب دردناکى که عذاب نکرده باشم هيچيک از عالميان را به آن عذاب، و قرار دهم او را با مشرکين در اسفل درک آتش. و هر که اقرار کند به ولايت ايشان و ادعا نکند منزلت و مکانت آنان را از من، قرار دهم او را با ايشان در روضات جنات من و باشد براى آنها هر چه بخواهند و قبول نمايم شفاعت آنان را در گناهکاران بندگان من. پس ولايت ايشان امانت من است، پس کدام شما برمى‌داريد آن را با سنگينى آن و ادعا کند آن را براى خود غير برگزيدگان من، پس ابا نمودند آسمان و زمين و کوهها از حمل آن و ترسيدند از ادعاى منزلت و تمناى محل ايشان از عظمت پروردگارشان. (الحديث) «1»
«1» تفسير برهان، چاپ علميه قم، ج 3، ص 341- 340 روايت دوم ذيل آيه 72.
جلد 10 - صفحه 501