تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِکَکُمْ فَاذْکُرُوا اللَّهَ کَذِکْرِکُمْ آباءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْراً فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ (200)
شأن نزول: در جاهليت، مرسوم اشرف عرب آن بود که چون از مناسک فارغ شدى نزديک خانه يا ما بين مسجد منى و جبل الرحمه ايستاده به رفعت حسب و شهرت نسب پدران خود مفاخرت نموده مى‌گفتند پدران ما مهمانى چنين کردند و چنان شمشير زدند و اطعام نمودند؛ حق تعالى رد آن را فرمود:
فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِکَکُمْ: پس چون بجاى آريد جميع مناسک حج خود را، فَاذْکُرُوا اللَّهَ: پس ياد کنيد خدا را و به ثناى او مشغول شويد.
کَذِکْرِکُمْ آباءَکُمْ: مانند ياد کردن شما پدران خود را، يعنى ذکر خدا بسيار کنيد و در آن مبالغه نمائيد چنانچه ياد پدران خود کنيد در مفاخرت. أَوْ أَشَدَّ ذِکْراً: يا شديدتر و عظيمتر ذکرى، زيرا منعم حقيقى را سپاسدارى در مفاخرت و شکرگزارى به درجات سزاوارتر باشد و لطف او مقتضى
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 363
تحريص بندگان است به آنچه موجب خير و نفع آنها است، و لذا پنج مرتبه امر به ذکر را تکرار فرموده در امکنه و ازمنه مختلفه والا ذات سبحانى اجل و اعلا باشد از نفع و ضرر بندگان نسبت به ساحت کبريائى او. چون ذاکرين دو طبقه مى‌باشند:
طبقه اول مطلوب آنها از ياد خدا اغراض دنيويه باشد از مال و جاه و خدم و حشم و غير آن چنانچه فرمايد: فَمِنَ النَّاسِ: و بعضى از مردمان، مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا: کسى است که مى‌گويد پروردگارا عطا فرما ما را در دنيا فلان و فلان را، يعنى چيز محقر دنيا را مى‌طلبند، وَ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ: و نيست و نخواهد بود براى او در آخرت هيچ بهره و نصيبى، زيرا همه قصد و همت او در اين ذکر مقصور و مصروف به دنيا بوده. نزد اکثر مفسرين مراد به اين شخص کافر است که معتقد به حشر و قيامت نيست، و اگر اين شخص مؤمن باشد مراد آنست که نصيبى که داعى آخرت باشد از آن محروم است.