تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَعْمَلُونَ لَهُ ما يَشاءُ مِنْ مَحارِيبَ وَ تَماثِيلَ وَ جِفانٍ کَالْجَوابِ وَ قُدُورٍ راسِياتٍ اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُکْراً وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّکُورُ «13»
بعد از آن بيان اعمالى را که ديوان براى حضرت سليمان عليه السّلام مى‌کردند فرمايد:
يَعْمَلُونَ لَهُ ما يَشاءُ مِنْ مَحارِيبَ: بجا مى‌آوردند براى سليمان آنچه مى‌خواست از غرفه‌هاى خوش و منظرهاى دلکش، يا منازلى که به نردبان بالا روند، يا قلعه‌ها و حصارهاى بلند، يا مراد قصور و مساجد است. اصحاب سير گفته‌اند که از جمله آنچه جنيان براى حضرت سليمان بنا کردند بيت المقدس است.
شرح واقعه: در منهج حق تعالى بر آل حضرت ابراهيم برکت فرمود تا آنکه از بسيارى به مرتبه‌اى رسيدند که از شماره متجاوز شدند. زمان حضرت داود
جلد 10 - صفحه 516
عليه السّلام حق تعالى وحى فرمود که من پدر شما حضرت ابراهيم عليه السّلام را به سبب تسليم وعده داده بودم به کثرت نسل که کسى شماره آن نتواند کند؛ و ذريه او به کثرت عدد، معجب و تکبر ورزيدند، و ظلم و معصيت نمودند. و بدان اى داود که من به ذات خود سوگند خورده‌ام که آنها را به يکى از سه چيز مبتلا سازم، يا سه سال قحط، يا سه ماه دشمنان را بر ايشان مسلط سازم، يا سه روز طاعون بر آنها بگمارم. حضرت داود عليه السّلام قوم را خبر داد، گفتند: ما طاقت قحط نداريم، و با دشمنان توانائى مقاومت نداريم، مرگ بر ما آسانتر؛ پس مستعد موت شده غسل کردند و کفنها پوشيدند و با زنان و بچه‌ها به صحرا رفتند، طاعون وارد و در يک روز از اهل طغيان آنقدر مردند که از دفن آنها عاجز شدند.
روز ديگر حضرت بر صعيد بيت المقدس روى بر خاک نهاد در خيمه‌گاه حضرت موسى عليه السّلام، و صلحاء نيز به تضرع آمدند تا طاعون بر طرف و جبرئيل نازل که حق تعالى فرمايد بندگان مرا بگو تا شکرگزارى زياده کنند که از آنها گذشتم، و در مکانى که دعاى شما را اجابت نمودم مسجدى بنا کنند تا فرزندان آنها بعد از آن در آن عبادت نمايند. حضرت داود با صلحاى قوم سنگها به پشت مى‌گرفتند مى‌آوردند تا ديوار مسجد به قامت شخصى بلند کردند، بعد، از جانب خداى تعالى وحى شد که بقيه به دست پسر تو سليمان انجام يابد.
حضرت داود عليه السّلام مشغول عبادت و در سن صد و چهل سالگى از دنيا رفت، و پسرش حضرت سليمان در سن سيزده سالگى بجاى او نشست و مسجد را تمام نمود به نهايت عالى و مزين به جواهرات و پنج هزار در شب و پنج هزار در روز مقرر که در آن مشغول تلاوت زبور بودند «1».
وَ تَماثِيلَ: و ديگر از عطاها به حضرت سليمان آنکه براى او جنيان مى‌ساختند تمثالها و صورتها.
بيان: مراد از «تماثيل» صورت غير ذى روح بوده، چنانچه از حضرت صادق
«1» منهج الصادقين ج 7 شرح کامل واقعه از ص 389 تا 392.
جلد 10 - صفحه 517
عليه السّلام مروى است که: و اللّه ما هى تماثيل النّساء و الرّجال و لکنّها الشّجر و ما اشبهه. فرمود: به خدا سوگند، نبود تماثيل که جنيان براى سليمان مى‌ساختند صورتهاى زنان و مردان، بلکه صورت درختان و غير آن از اجسام غير ذى روح بود «1».
و در شريعت ما صورت ذى روح و ذى ظل آن حرام است چنانچه در کتاب خصال- ابن بابويه (رحمه الله) از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله روايت نموده که فرمود:
من صوّر صورة عذّب و کلّف آن ينفخ فيها و ليس بفاعل:
هر که تصوير نمايد صورتى را، عذاب مى‌شود و تکليف شود که بدمد روح در آن و حال آنکه نتواند بجا آورد «2».
و نيز در محاسن از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: جبرئيل آمد مرا و گفت: انّا معاشر الملائکة لا تدخل بيتا فيه کلب و لا تمثال جسد و لا اناء يبال فيه.
ما جماعت ملائکه داخل نشويم خانه‌اى را که در آن سگ باشد و تمثال جسدى و ظرفى که بول کنند در آن «3».
بنابراين مطابق فتواى حجج اسلامى، چنانچه عمل تصوير حرام است همچنين کسب نمودن به آن و گرفتن اجرت بر آن حرام است؛ و فرق بين اقسام ماده تجسيم نيست، از شمع و چوب و فلزات و معادن و غيره.
وَ جِفانٍ کَالْجَوابِ: و ديگر مى‌ساختند جنيان کاسه‌هاى چوبين و سنگين مانند حوضهاى بزرگ. گويند بزرگى کاسه‌ها بر وجهى بود که هزار کس بر اطراف آن نشسته از آن طعام مى‌خوردند، و حضرت سليمان عليه السّلام
«1» مجمع البيان، ج 4، ص 383، (بحار 14: 78 بنقل از مجمع آورده است در بحار لکنّها و در مجمع لکنه آمده)
«2» کتاب الخصال، ج 1 باب الثلاثة، ص 109 ج 77. و نيز مستدرک الوسائل ميرزا حسين نورى، ج 2، ص 457 (کتاب التجارة باب 75) و نيز من لا يحضره الفقيه، چ پنجم، ج 4، ص 3.
«3» کتاب المحاسن، چ 1330 شمسى (دار الکتب الاسلاميه)، ج 2، کتاب المرافق، باب 5، ص 615، ح 39.
جلد 10 - صفحه 518
به اين ظروف لشگريان را طعام مى‌داد. وَ قُدُورٍ راسِياتٍ: و ديگر عمل مى‌کردند براى او ديگهاى بزرگ بلند بر افراشته و ثابت و استوار که از غايت بزرگى هيچکس نمى‌توانست آن را پائين آورد و نقل و تحويل نمايد مانند کوهها که از جاى خود نمى‌جنبد.
چون حق تعالى اين نعم جليله به آل داود انعام فرمود، از اين جهت ايشان را به وظائف شکرگزارى امر فرمايد: اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُکْراً: بجاى آوريد اى آل داود شکر را به جهت سپاسدارى چنين نعمتها، وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّکُورُ: و اندکى از بندگان من شکرگزار و سپاس دارنده‌اند.
تنبيه: در آيه شريفه اشاراتى است: 1- دال است بر وجوب شکر نعمت.
2- آنکه شکر، طاعت منعم و تعظيم او است. 3- اشاره است به آنکه قرابت انبياى خدا مؤثر است در قرب رضاى الهى به جهت اختصاص آل داود به امر.
4- دال است بر آنکه مؤمن شکور در عالم کم است، و مراد به «شکور» کسى است که متوفر باشد بر اداى شکرگزارى به قلب و لسان و جوارح در اکثر اوقات و اغلب آنات، و با وجود چنين استغراقى در شکر هر آينه خود را از اداى شکرگزارى عاجز شناسد؛ چه توفيق شکر، نعمتى است که مستدعى شکر ديگر است:
از دست و زبان که برآيد
کز عهده شکرش بدر آيد
ابن عباس گفته: شکور کسى است که در جميع احوال سرّاء و ضرّاء به شکرگزارى قيام نمايد «1». نزد بعضى شکور کسى است که مکرّر شکر از او صادر شود.
در کشاف- زمخشرى نقل نموده عمر بن خطاب از مردى شنيد که مى‌گفت:
(اللّهم اجعلنى من القليل) خدايا مرا از اندکان قرار ده. عمر گفت اين چه دعائى است مى‌کنى، جواب داد: شنيدم خدا فرمود: (و قليل من عبادى الشّکور) کمند از بندگان من که شکور باشند، و من سؤال نمايم که مرا از اين جماعت گرداند، عمر
«1» تفسير منهج الصادقين درج 7 ص 394 بعينه روايت را آورده است لکن در مجمع البيان 4/ 383 آمده است که: قال ابن عباس اراد به المؤمن الموحد و فى هذا دلالة على أن المؤمن الشاکر يقل فى کل عصر.
جلد 10 - صفحه 519
گفت: (کلّ النّاس افقه من عمر) تمام مردم را از عمر داناترند «1».
تتمه: گرچه آيه موردش آل داود است لکن خطاب عام باشد نسبت به عموم مکلفين، که به شکرگزارى و سپاسدارى منعم حقيقى قيام نمايند و شکر سه قسم است: 1- شکر به قلب و آن تصور نعمت است. 2- شکر به لسان و آن تنفّروا اقصاها بقلّة الشّکر: وقتى برسد به شما اطراف نعمتها، پس دور ننمائيد آن را به سبب کمى شکر نمودن «2».
سلمان عليه السّلام در کثرت نعمتهاى خدا بر انسان فرمايد: وقتى تأمل کنى در نانى که مى‌خورى آن را، کجا توانى قيام نمائى به شکر خداوند متعال نسبت به لقمه نانى.
بنده همان به که از تقصير خويش
عذر بدرگاه خدا آورد
ورنه سزاوار خداونديش
کس نتواند که بجا آورد