تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَلَمَّا قَضَيْنا عَلَيْهِ الْمَوْتَ ما دَلَّهُمْ عَلى مَوْتِهِ إِلاَّ دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْکُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ ما لَبِثُوا فِي الْعَذابِ الْمُهِينِ «14»
فَلَمَّا قَضَيْنا عَلَيْهِ الْمَوْتَ: پس آن هنگام که حکم فرموديم بر سليمان مرگ را و او بر عصا تکيه داده بود، ما دَلَّهُمْ عَلى مَوْتِهِ: راهنمائى نکرد جنيان
«1» کشاف
«2» غرر الحکم و درر الحکم، ج 1، حرف الالف (اذا) فصل 17، ص 319 روايت 132- نهج البلاغه، حکمت 13، صفحه 1093.
جلد 10 - صفحه 520
را بر مرگ او، إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ: مگر جنبنده زمين، يعنى ارضه «موريانه» که از زمين برآمد، تَأْکُلُ مِنْسَأَتَهُ: مى‌خورد عصاى او را، فَلَمَّا خَرَّ: پس آن هنگام بيفتاد سليمان، تَبَيَّنَتِ الْجِنُ: ظاهر شدند جنيان، أَنْ لَوْ کانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ: (بدل اشتمال از جن) يعنى روشن و آشکارا شد آنکه اگر بودند جنيان که ايشان به غيب دانا بودندى، ما لَبِثُوا فِي الْعَذابِ الْمُهِينِ: درنگ نمى‌کردند يک سال در عذابى خوارکننده، يعنى تکاليف شاقه که ايشان در عمل عمارت مى‌کشيدند.
شرح واقعه: ابو بصير از حضرت باقر عليه السّلام روايت نمود که حضرت سليمان (عليه السّلام) شياطين را به اعمال متنوعه نصب کرده بود، و خود در قبه‌اى از ابنيه بر عصا تکيه کرده مشاهده افعال آنها مى‌نمود. جنّيان چون او را مقابل خود مى‌ديدند، در اعمالى که بدان مأمور بودند سعى تمام مى‌کردند. و سليمان امر کرده بود که هيچکس در آن قبه درنيايد. اتفاقا روزى ديد مردى در قبه داخل شد، سليمان مضطرب شد، به حالت غضب و اضطراب گفت: چه کسى، که ناطلبيده داخل شدى؟ گفت: (انا الّذى لا اقبل الرّشا و لا اهاب الملوک) منم کسى که رشوه قبول نمى‌کنم، و از پادشاهان نمى‌ترسم، پس بهمان حالت تکيه بر عصا قبض روح او نمود. جن به تصور آنکه زنده است، يک سال به عمل خود مشغول بودند، بعد ارضه (موريانه) پائين عصا را بخورد، سليمان بيفتاد و خبر موت او به جن و انس رسيد. و قبل از اجل، او را در وقت احتضار مطلع گردانيد تا غسل کرد و حنوط نمود و کفن پوشيد «1».
تبصره: در اماته حضرت سليمان ايستاده، و بقاى او بر اين حال تا يک سال، چند غرض متعلق بود: 1- اتمام بناء. 2- علم آدميان به آنکه طائفه جنّ به غيب عالم نيستند و در ادعاى آن کاذبند. 3- علم عالميان به آنکه هر که را اجل او برسد متأخر نشود، زيرا حضرت سليمان عليه السّلام با وجود جلالت او که حشمت اللّه است تأخير ندادند.
«1» بحار الانوار، ج 14 ص 138- 137 روايت 2 بنقل از علل الشّرايع: 36.
جلد 10 - صفحه 521