تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ «20» وَ ما کانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْها فِي شَکٍّ وَ رَبُّکَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ حَفِيظٌ «21» قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا يَمْلِکُونَ مِثْقالَ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَ لا فِي الْأَرْضِ وَ ما لَهُمْ فِيهِما مِنْ شِرْکٍ وَ ما لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ «22» وَ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلاَّ لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا ما ذا قالَ رَبُّکُمْ قالُوا الْحَقَّ وَ هُوَ الْعَلِيُّ الْکَبِيرُ «23» قُلْ مَنْ يَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَ إِنَّا أَوْ إِيَّاکُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ «24»
قُلْ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنا وَ لا نُسْئَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ «25»
ترجمه
و بتحقيق تصديق کرد بر آنها شيطان گمانش را پس پيروى کردند او را مگر دسته‌اى از گروندگان
و نبود براى او بر آنها تسلّطى مگر براى آنکه ممتاز کنيم آنرا که ايمان ميآورد بآن جهان از آنکه او در شک است از آن و پروردگار تو بر همه چيز نگهبان است
بگو بخوانيد آنها را که گمان برديد غير از خدا مالک نميباشند آنها مقدار ذره‌ئى را در آسمانها و نه در زمين و نيست براى آنها در آندو شرکتى و نباشد مر او را از آنها هيچ مددکارى
و سود نميدهد شفاعت نزد او مگر براى کسى که اذن دادش تا وقتى که برده شود از دل آنها بيم گويند چه گفت پروردگار شما گويند راست و درست گفت و او است بلند مرتبه بزرگ مقام
بگو کيست که روزى ميدهد شما را از آسمانها و زمين بگو خدا و همانا ما يا شما هر آينه بر هدايتيم يا در گمراهى آشکار
بگو پرسيده نميشويد شما از آنچه بد کرديم ما و پرسيده نميشويم ما از آنچه ميکنيد شما.
تفسير
خداوند متعال در ضمن بيان احوال کفار متعرّض حال شيطان ملعون شده به بيان لطيفى و آن اينستکه آنها روى شيطان را سفيد نمودند بکردار خودشان چون او قسم ياد کرده بود که بندگان خدا را اغواء و اضلال نمايد مگر بندگان مخلص را که ميدانست خدا از آنها نگهدارى ميکند ولى باز اطمينان کامل نداشت که کاملا موفق باين امر شود و حرفش را سبز کند و قولش را بکرسى بنشاند ولى کردار و پيروى آنها موجب شد که او بخود باليد و گمان خود را مطابق با واقع يافت چون همه متابعت از او نمودند مگر دسته‌ئى از مردم که آنان اهل ايمانند در صورتى که من بيانيّه باشد چون اکثر مردم کفارند يا دسته‌ئى از اهل ايمان
جلد 4 صفحه 359
اگر تبعيضيه باشد که ايشان انبياء و اوصياء و تالى تلوان آنانند و بقيه کفار و مؤمنين گناهکارند که پيروى از او نمودند و خداوند مانع از نفوذ اراده و سلطنت شيطان بر آنها نشد مگر براى آنکه بشناسد و معلوم کند بعلم شهودى و خارجى و ممتاز فرمايد کسيرا که ايمان بآخرت دارد از کسيکه در شک است از آن تا پاداش دهد بمؤمن و بکيفر برساند منافق را با آنکه همه را بخوبى ميشناخت و اعمال آنها را ميدانست چون خداوند نگهبان و حافظ تمام احوال و اعمال بندگان است و همه را در لوح محفوظ ثبت و ضبط فرموده است ولى تا معصيت از بنده در خارج بروز نکند او را عقاب نميفرمايد و کسى که ايمان بآخرت داشته باشد معصيت نميکند مگر در حال غفلت از آن لذا از بين اصول عقايد مخصوص بذکر شده است و بنابراين کلمه عليهم متعلق است بظنّه و مقدّم شده براى اهتمام باخبار از آنکه مظنّه او بر ضرر آنها بوده و پس از آن خطاب به پيغمبر اکرم فرموده ميفرمايد بگو به بت‌پرستان مکه و غيرها بخوانيد معبودهاى خودتان را که قائل بخدائى يا شرکت آنها با خدا يا شفاعتشان در روز جزا شديد در حوائج خودتان تا بدانيد که وجودشان اثرى ندارد و مالک و اختياردار ذره‌ئى از خير و شر در امور آسمانها و زمين نيستند و شرکتى هم با خدا ندارند نه در خلق و نه در ملک و نه در عبادت و کمکى هم با خدا ننموده و نخواهند نمود و خدا محتاج بکمک کسى نبوده و نيست و شفاعت نمودن کسى هم نزد خدا فائده ندارد مگر باو اذن داده باشد که شفاعت کند يا براى کسى اذن داده باشد که شفعاء شفاعت او را بنمايند و اذن بصيغه مجهول نيز قرائت شده است و اين امر که شفاعت مخصوص بکسانى است براى کسانى مسلّم است حتى در روز قيامت بعد از تسکين قلوب کفار از بيم و هراس آنروز و قادر شدن بتکلم و معلوم شدن شفعاء آنروز بر مردم بشفعاء ميگويند خداوند در باب ما بشما چه دستور داده بهشتى هستيم يا جهنمى ايشان ميگويند خدا همان فرمايش حقى را که پيغمبر صلى اللّه عليه و اله در دنيا فرمود فرموده است شفاعت مخصوص بآن حضرت و امير المؤمنين عليه السّلام و شيعيان او است و کسى حق شفاعت از مشرک و کافر و منافق را ندارد و فزّع بصيغه معلوم نيز قرائت شده است و اين ماده چون متعدى بعن شود بمعناى رفع فزع آيد و خدا برتر و بالاتر از آنستکه کسى
جلد 4 صفحه 360
بدون اجازه او شفاعت کند و شفاعت شود و بزرگتر از آنکه بر خلاف فرموده خود در قرآن روز قيامت رفتار فرمايد و قمى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده راجع بذيل اين آيه که اين براى آن بود که اهل آسمانها بعد از حضرت عيسى تا بعثت حضرت ختمى مرتبت وحى الهى را نشنيده بودند و چون جبرئيل مأمور نزول وحى بر آنحضرت شد اهل آسمانها صوت وحى قرآن را شنيدند مثل صداى زدن آهن بر سنگ سخت و از ترس بيهوش شدند و چون جبرئيل بجانب زمين سرازير شد بهر چند که از اهل آسمانها رسيد رفع نمود بيم و ترس آنها را پس بعضى از آنها ببعضى گفتند چه گفت پروردگار شما و آنها جواب دادند حق گفت و او است علىّ کبير و قريب به اين معنى را در مجمع از بعضى از مفسرين نقل نموده و بنابراين بايد در کلام تقديرى باشد تا مربوط شود اينمعنى بصدر آيه و محفوظ ماند معناى حتى در موقع خود و محتمل است آن اين باشد که و آنچه ذکر شد تمامى حق است تا حدّيکه وقتى ملائکه از ترس بيرون آمدند تصديق نمودند که هر چه خدا فرمود حق است و ظاهرا جهت ترس ملائکه آن بوده که تصور نمودند ميخواهد قيامت بر پا شود ولى انصاف آنستکه اينمعنى و معانى ديگرى که در مجمع نقل نموده چون سابقا ذکرى از ملائکه نشده از ظاهر کلام استفاده نميشود مگر امام عليه السّلام آنرا از باطن خبر داده باشد و اللّه اعلم و قمى ره راجع بشفاعت نقل فرموده که شفاعت نميکنند هيچ يک از انبياء و اولياء خدا روز قيامت مگر باذن او مگر پيغمبر خاتم که خداوند اذن داده است باو پيش از روز قيامت که شفاعت کند و آن شأن او است و ائمه عليهم السلام و بعد از ايشان ساير انبياء و از امام باقر عليه السّلام نقل شده که نيست احدى از اولين و آخرين مگر آنکه او محتاج است بشفاعت پيغمبر صلى اللّه عليه و اله در روز قيامت و او شفاعت ميکند از امّتش و ما شفاعت ميکنيم از شيعيانمان و شيعيان ما شفاعت ميکنند از اهل و عيالشان تا آنکه مؤمنى ميتواند شفاعت کند از دو قبيله بزرگ و ميکند حتى از خدمتگزارش ميگويد پروردگارا اين مرا از سرما و گرما حفظ ميکرد و اخيرا خداوند باز بطرز شگفت‌آورى استدلال فرموده بر بيکاره بودن بتها و آن اين است که بآنها بگو چه کسى روزى ميدهد شما را از آسمانها و زمين بتوسط فرستادن باران و روياندن نباتات و چون جوابش بر همه
جلد 4 صفحه 361
معلوم و واضح است ولى شايد آنها از ترس الزام تأمّل کنند خودت فورا بگو خدا تا معلوم شود که نبايد روزى‌دهنده را گذارد و از بيکاره ستايش و شکرگزارى کرد و بعدا بگو ما يا شما هر آينه بر مرکب رفيع هدايت مستقرّيم يا در وادى تاريک ضلالت محبوس و تعيين نکن که کدام يک بر هدايت و کدام در ضلالتند چون امر بقدرى واضح است که محتاج به بيان نيست يا باندک تأمّل معلوم ميشود و اين طرز کلام موجب ميشود که مخاطب تأمّل در تعيين آن نمايد و متکلّم را منصف و بى‌غرض بفهمد که اثبات فضلى براى خود ننموده و ادب در کلام را از دست نداده و نيز بگو در قيامت پرسش نميشويد شما از گناه ما و پرسش نميشويم ما از کار شما و در اين آيه ادب را بمنتهى درجه رسانده که نسبت جرم را بخود و عمل را بآنها داده براى آنکه در انصاف ابلغ و از اعتساف دورتر باشد و فهمانده که من براى نفع شما سخن ميگويم قبول و ردّ شما براى من نفع و ضررى ندارد کسيرا بگناه کسى مؤاخذه نمينمايند و از بعضى روايات منقوله از ائمه اطهار استفاده ميشود که تصديق شيطان گمانش را وقتى بود که پيغمبر از دنيا رحلت فرمود و بعضى گفتند او بهواى دل خود حرف زد و وقتى که آنحضرت امير المؤمنين عليه السّلام را بامارت نصب فرمود در روز غدير خم و شياطين خاک بر سر ريختند و واقعه را بشيطان بزرگ خبر دادند و او گفت خاطر جمع باشيد اطرافيانش بمن وعده‌ئى دادند که تخلّف نميکنند پس خداوند اين آيه را نازل فرمود و اللّه اعلم و مراد از بعضى که گفتند آنچه گفتند و اطرافيان پيغمبر که شيطان بوعده آنها مطمئن شده بود معلوم است و اين قبيل موارد از مصاديق جليّه تصديق شيطان است مظّنه خود را و منافات با معناى سابق الذکر ندارد لذا در بعضى از روايات از آن بتأويل تعبير شده است.
جلد 4 صفحه 362