تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
لَقَدْ کانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْکَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتانِ عَنْ يَمِينٍ وَ شِمالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ «15» فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَواتَيْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَيْ‌ءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ «16» ذلِکَ جَزَيْناهُمْ بِما کَفَرُوا وَ هَلْ نُجازِي إِلاَّ الْکَفُورَ «17» وَ جَعَلْنا بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بارَکْنا فِيها قُرىً ظاهِرَةً وَ قَدَّرْنا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيها لَيالِيَ وَ أَيَّاماً آمِنِينَ «18» فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بَيْنَ أَسْفارِنا وَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ وَ مَزَّقْناهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ «19»
ترجمه
هر آينه بتحقيق بود براى قوم سبا در محلّ سکونتشان دلالتى دو بوستان از راست و چپ بخوريد از روزى پروردگارتان و شکر کنيد مر او را شهرى پاکيزه و پروردگارى آمرزنده
پس روى گردانيدند پس فرستاديم بر آنها سيل بنيان‌کن را و تبديل کرديم دو باغ آنها را به دو باغ صاحبان ميوه تلخ و درخت شور گز و چيزى از سدر اندک
اينگونه پاداش داديم آنها را بسبب آنکه کفران ورزيدند و آيا مجازات ميکنيم مگر بسيار کفران نعمت کننده را
و قرار داديم ميان آنها و ميان آباديهائى که برکت داديم در آن آباديهاى آشکارى را و مقرّر داشتيم در آنها سير کردن را سير کنيد روزهائى با آنکه هستيد ايمنان
پس گفتند پروردگار ما سفرهاى ما و ستم کردند بر خودشان
جلد 4 صفحه 355
پراکنده نموديم آنها را نهايت پراکنده نمودن همانا در آن هر آينه نشانه‌هائى است براى هر زياد بردبار بسيار شکرگزارى.
تفسير
خداوند منّان شمّه‌ئى از نتايج شکرگزارى و کفران نعمت خود را بيان فرموده باين تقريب که بتحقيق بود براى اولاد سباء بن يشخب بن يعرب بن قحطان که بنقل مجمع از پيغمبر پدر ده قبيله از قبائل عرب بوده و گفته‌اند در يمن اقامت داشتند و نام شهر آنها مآرب بوده و بين آن و صنعاء سه روز راه بوده آيت و علامتى از علائم قدرت خداوند بر وافر نمودن نعمت شکور و مجازات کفور و آن آيت و علامت اين بود که ماداميکه آنها بوظائف دينى خودشان تا اندازه ميسور عمل مينمودند در دو طرف يمين و يسار شهر آنها بقدرى باغات و بساتين و اشجار مثمره و انهار جاريه وجود داشت که براى اتّصال بيکديگر و تزاحم اشجار باغهاى متعدّده با هم گويا دو باغ در دو طرف آنشهر است که آخر آن دو پيدا نيست و بعضى گفته‌اند خانه هر کس دو باغ در دو طرف راست و چپش بود و اين مناسب با قرائت مساکن است که از جمعى نقل شده و انبياء بنى اسرائيل بآنها از جانب خدا فرمودند بخوريد از نعمتهاى گوناگون و ميوه‌هاى رنگارنگ که خدا روزى شما فرموده و شکر خدا را بجا آوريد بعبادت و اطاعت که اين شهر خوب پاکيزه تهى از هر حيوان موذى و گزنده‌ئى است و خداى شما خداى آمرزنده مهربانى است که اگر احيانا در شکرگزارى هم تقصير يا قصورى براى شما روى دهد با توبه يا بدون آن هم مى‌آمرزد ولى آنها بکلّى از ياد خدا غافل و سرگرم بآن نعم شدند و به نصائح و مواعظ علماء و صلحاء خودشان گوش ندادند پس خداوند موشهاى بزرگ را مأمور خرابى سدّى فرمود که بامر حضرت سليمان براى آبادى ديار آنها بسته شده بود و مجارى متعدّده داشت که بقدر حاجت از آن استفاده مينمودند و موشها مشغول خرابى سدّ شدند و آنها متوجّه نبودند تا سدّ خراب و سيل ديار آنها را ويران نمود چنانچه قمّى ره نقل فرموده و لذا بعضى گفته‌اند عرم که سيل اضافه بآن شده است نام نوع آنموش است و بعضى گفته‌اند نام آنسدّ يا هر سدّى است که جلو آب بسته باشد ولى در روايت قمّى ره بعظيم و شديد تفسير شده و بدل شد بخواست خدا براى آنها آندو باغ ممتدّ پر
جلد 4 صفحه 356
ميوه که گفته شده زنها وقتى عبور ميکردند و بر سرشان زنبيل بود بدون آنکه دست بميوه بزنند پر ميشد مبدّل شد بدو باغ که براى صنعت مشاکله و جور بودن کلام باغ خوانده شده و الّا بايد جنگل خوانده شود چون داراى ميوه تلخ يا ميوه درخت تلخ ميوه بودند و أکل با اضافه بخمط نيز قرائت شده است و خمط هر درخت خاردارى است که داراى ميوه تلخ غير مأکول است و در اين قبيل موارد اضافه معمول‌تر است از توصيف و بيان چون در صورت توصيف بايد خمط مجرّد از ذات و بمعناى تلخ يا بدمزه استعمال شده باشد يا مضافى براى آن تقدير نمود که اکل باشد و در صورت بيان هم بى‌تکلّف نيست و قمّى ره آنرا بامّ غيلان تفسير نموده که آنرا بدرخت طلح يا بار آن ترجمه نموده‌اند و طلح بدرخت بزرگ در ريگستان معرّفى شده است در هر حال معلوم است که مراد تبديل آن دو باغ است بدو باغ داراى ميوه تلخ بدمزه و درخت شور گز که اصلا ميوه ندارد لذا گفته‌اند معطوف است بر اکل نه بر خمط و مقدار کمى از درخت سدر که آنرا در فارسى کنار خوانند و آن دو نوع است يک نوع ميوه‌اش مأکول و برگش براى شستشو خوب است و يک نوع داراى ميوه تند غير مأکولى است که آن بيابانى است و بعضى گفته‌اند اينجا مراد اين نوع است و در صورتى که مراد نوع اوّل باشد موصوف بکمى شده براى اشاره بآنکه اگر در آن دو باغ چيز مأکولى هم يافت ميشد چيز کمى بود که دردى را دوا نميکرد اين جزاى کفران نعمت آنها بود که خدا داد بآنها در دنيا و جزا نميدهد خدا مگر کسيرا که بسيار ناشکر باشد و کفران نعمت کند چون اگر زياد نباشد گفته شد که ميآمرزد و يجازى بصيغه مغائب مجهول و کفور برفع نيز قرائت شده است و خداوند ميان شهر آنها و ميان بلاد شام که گفته‌اند يا مکّه که قمّى ره نقل فرموده قرار داده بود آباديهاى نمايانى براى مسافرين از دور يا براى خودشان که يکديگر را ميديدند و برکات ظاهرى و باطنى بلاد شام و مکّه معظّمه واضح است که توسعه رزق و فيوضات ربّانى است و مقدّر فرموده بود خداوند سير مسافرين آنها را از بلد خودشان ببلاد مبارکه در آن آباديهاى نمايان باندازه مساوى يکديگر که صبح چون از منزل حرکت ميکردند ناهار را در يکى از آن آباديها صرف مينمودند و چون از آنجا راه مى‌افتادند
جلد 4 صفحه 357
شام در آبادى ديگر بودند و بآنها اجازه داده شده بود که مسافرت نمايند از بلدشان به بيت المقدّس يا مکّه معظّمه در آن آباديهاى متقاربه بيکديگر با کمال امنيّت و رفاهيت هر وقت بخواهند از شب و روز و اينها همه الطاف الهى بود نسبت بآنها که قدردانى و شکرگزارى در برابرش نشد بلکه از خوشى ملول شدند و براى تکبّر و تفرعن و تطاول بر فقراء و ضعفاء و درماندگان از خداوند مسئلت نمودند که در سر راه آنها بشام بيابانهائى احداث شود که بتوانند بوجود داشتن زاد و راحله براى خودشان و نداشتن فقراء و ضعفاء بر آنها تفوّق و تطاول نمايند و بر خودشان ستم نمودند چون بنعمت مغرور و مست شدند و خداوند دعايشان را مستجاب فرمود و آباديهاى بين راهشان را ويران و مبدّل به بيابان کرد و پس از سيل عرم سابق الذکر آنقوم که ده قبيله و شعبه بودند هر يک بديارى پناهنده و متفرق شدند دسته‌ئى بشام هجرت نمودند و دسته‌ئى بمکّه رفتند و دسته‌ئى بمدينه و جمعى ببحرين و فرقه‌ئى بتهامه و پاره‌ئى بعمّان جاى گزين شدند و قصّه آنها سر زبانها افتاد و ضرب المثل شدند بطوريکه براى بيان شدّت تفرّق هر جماعت متفرّق شده‌ئى ميگويند متفرق شدند مانند تفرّق قوم سبا و همانا در اين قصّه و امثال اين دلالات قدرت حق و موجبات عبرت خلق موجود است براى کسانيکه صابرند بر طاعت خدا و شاکرند بر نعم او بايمان و عمل و فکر و ذکر نه کسانيکه بکلّى از اين معانى غافل و در وادى جهل و نادانى حيران و سرگردانند و بعّد بتشديد بجاى باعد نيز قرائت شده و ربّنا بضمّ و باعد بصيغه ماضى و اين قرائت را در مجمع بامام باقر عليه السّلام هم نسبت داده و مراد شکايت آنها است از خدا و اخبار از طول منازلشان براى افراطشان در تنعّم و تعيّش و بى‌اعتنائى بنعمت موجوده از جانب خدا براى آنها و در روايات ائمه اطهار بلاد مبارکه بذوات مقدّسه خودشان و آباديهاى نمايان بفقهاء و روات احاديثشان و مأمورين بسير در آنها بشيعيانشان تفسير شده و آنکه بايد شب و روز در طلب معرفت احکام باشند با ايمنى از شک و شبهه و جهالت و ضلالت در صورتى که از مأخذ صحيح أخذ نموده باشند و استفاده اين معانى از باطن قرآن با حفظ ظاهر آن منافى نيست چنانچه تفسير مشهور از بلاد مبارکه ببلاد شام و بيت المقدس منافات ندارد با تفسير قمّى ره از آن بمکّه چون ممکن است هر دو مراد
جلد 4 صفحه 358
باشد چنانچه هر دو مبارک و مسعودند-