تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلاَّ لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا ما ذا قالَ رَبُّکُمْ قالُوا الْحَقَّ وَ هُوَ الْعَلِيُّ الْکَبِيرُ «23»
بعد از آن رد مظنه کفار به شفاعت ملائکه و اصنام را فرمايد:
وَ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ: و فايده نبخشد هيچکس نزد خدا، يعنى گمان شفاعت به ملائکه و اصنام تحقّق نخواهد يافت، زيرا درخواست نفع ندهد، إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ: مگر کسى را که اذن فرمايد خدا در شفاعت. ابو عمرو و حمزه و
جلد 10 - صفحه 529
کسائى «اذن» را به صيغه مجهول قرائت نموده‌اند، يعنى مگر کسى را که اذن داده شده باشد، زيرا عصاة اهل ايمان را شافعان آنها که انبياء و اولياء و ملائکه و صلحاى امتند اذن داده باشد خدا براى شفاعت.
حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ: (متعلق است به آنچه مفهوم مى‌شود از سوق کلام) يعنى در روز قيامت شافع و مشفوع له منتظر شفاعت باشند و در ترس و فزع هستند که مبادا شفاعتشان مقبول نشود تا سلب فزع و دستور شفاعت دهند.
قالُوا ما ذا قالَ رَبُّکُمْ: گويند بعضى از ايشان به بعض ديگر چه چيز فرمود پروردگار شما در باب شفاعت، قالُوا الْحَقَ: گويند سخن راست و درست را، يعنى فرمود که مؤمنان را شفاعت کنند نه کافران را. وَ هُوَ الْعَلِيُّ الْکَبِيرُ: و او است خدا برتر و بزرگوارتر از آنکه انبياء و ملائکه بدون اذن او شفاعت کنند.
تنبيه: در مجمع «1» فرمايد مفسران در ضمير «قلوبهم» اختلاف است:
1- نزد بعضى راجع به مشرکان است، يعنى چون اخراج فزع کنند از قلوب آنها در آخرت، يا در وقت مرگ، يا استماع کلام ملائکه کنند و حجت بر ايشان تمام شود، گويند ملائکه به ايشان که: خدا به شما چه فرمود؟ گويند: حق؛ يعنى اعتراف نمايند به حقيقت آنچه بر پيغمبر فرستاده در دنيا از اصول و فروع دين اسلام؛ و اين اعتراف به آنها فايده ندهد، چه اين وقت ملجأ شوند.
2- ضمير راجع به ملائکه و در آن چند وجه است:
1- چون ملائکه اعمال بندگان را به آسمان برند، صوت عظيم و آوازى مانند سلسله باشد؛ ملائکه آسمان گمان برند قيامت برپا شده، از فزع بر سجده افتند، چون ظاهر شود امر، گويند: چه فرمود پروردگار شما؟ ملائکه حاملان اعمال جواب دهند: فرمايش راست و درست فرمود که آن اعطاى جزا است به اعمال 2- از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله، مروى است که چون حق تعالى وحى فرمايد، ملائکه از آن صوت عظيم شنوند مانند آواز سلسله، و بيهوش شوند.
«1» مجمع البيان، ج 4، ص 389؛ ترجمه فارسى (نشر فراهانى) ج 20 ص 261- 260.
جلد 10 - صفحه 530
چون جبرئيل را با وحى بينند، دانند که صداى وحى بوده، ترس از دل آنها برود به جبرئيل گويند: (ما ذا قال ربّکم) گويند «الحقّ»، اهل آسمان به يکبار گويند: «الحقّ الحقّ»، پس جبرئيل به زمين نازل و وحى آورد «1». بنابراين تنبيهى است مشرکان را به آنکه ملائکه با قرب منزلت و صلابت خلقت، از وحى الهى چنين ضعيف و ذليل شوند و به اين مرتبه خائف شوند، معبودان ايشان را چگونه اميد شفاعت دارند.