تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ ما يَکُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلاَّ هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ إِلاَّ هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا أَدْنى مِنْ ذلِکَ وَ لا أَکْثَرَ إِلاَّ هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ ما کانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ «7»
جلد 13 - صفحه 62
شأن نزول: روزى ربيعه و حبيب برادر او و صفوان مکالمه مى‌کردند، يکى گفت: آيا خدا مى‌داند آنچه ما مى‌گوئيم؟ ديگرى گفت: بعضى را مى‌داند و بعضى را نه. سومى گفت: اگر بعضى را مى‌داند، همه را مى‌داند، زيرا مانعى ندارد از دانستن، چه عالم بالذات است و علم او موقوف نيست به سببى دون سببى، پس همه معلوم او خواهد بود؛ آيه شريفه نازل شد.
أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ: «استفهام تقريرى است»، آيا ندانستى، يعنى البته دانستى آن را که خداى تعالى، يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ: مى‌داند آنچه در آسمانهاست از ملائکه و نجوم و ارواح مطهره و غير آن، وَ ما فِي الْأَرْضِ: و آنچه در زمين از معدنيات و نباتات و حيوانات و ساير جمادات. نزد بعضى معنى آنکه: آيا نظر نمى‌کنى به دلالات مرئيه از صنايع و بدايع خلقت او، که دالند بر آنکه ذات الهى عالم است به جميع معلومات. ما يَکُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ: نباشد، يعنى واقع نشود از راز گفتن سه نفر، إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ: مگر که خداى تعالى، چهارمى ايشان است در حاضر و عالم به آن راز، يا واقع نشود از راز اهل راز که سه کس باشند مگر که خدا چهارم ايشان است، يعنى ايشان را چهار گردانيده از حيثيت آنکه رفيق آنها و مطلع بر سخن آنان و احوال ايشان است. وَ لا خَمْسَةٍ: و نه راز گفتن پنج نفر، إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ: مگر آنکه خدا ششمى آنها است، يعنى به دانش و بينش خود بر آن نجوى، ايشان را شش ساخته است. وَ لا أَدْنى مِنْ ذلِکَ: و نه کمتر از سه عدد، وَ لا أَکْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ: و نه بيشتر از پنج تن، مگر آنکه او با ايشان است، يعنى به علم خود به آن چيزى که در ميان ايشان جارى مى‌شود، أَيْنَ ما کانُوا: هر جا که باشند، خواه در اقطار آسمانها، و خواه در نواحى زمين، زيرا علم الهى به اشياء، قرب مکانى نيست تا به اختلاف امکنه، تفاوت کند.
ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا: پس آگاه سازد ايشان را به جزاى آنچه کرده‌اند در دنيا، يَوْمَ الْقِيامَةِ: در روز قيامت به جهت تفضيح و رسوائى آنها، و تقرير آنچه مستحق آنند از جزاى اعمال. إِنَّ اللَّهَ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ: بدرستى که
جلد 13 - صفحه 63
خداى تعالى بر همه چيز از گفتار و کردار داناست.
تفسير برهان- از حضرت موسى بن جعفر عليهما السّلام: قال انّ اللّه تبارک و تعالى کان لم يزل بلا زمان و لا مکان و هو الآن کما کان لا يخلو منه مکان و لا يشتغل به مکان و لا يکون من نجوى ثلثة الّا هو رابعهم و لا خمسة الّا هو سادسهم و لا ادنى من ذلک و لا اکثر الّا هو معهم اينما کانوا. «1» فرمود: بدرستى که خداى تعالى هميشه باشد بدون زمان و مکان، و ذات اقدس الآن چنان است که بوده، يعنى عوارضات جسميّت مانند زمان و مکان بر او طارى نگردد، خالى نيست از او مکانى، و مکانى ندارد، بعد آيه را تلاوت فرمود.
تتمّه: ضرورى دين و مذهب است که خداوند تبارک و تعالى در ازل، عالم است به هر معلومى، و تغيير در علم او نيست؛ و علم او به اشياء، پيش از وجود آنها، و بعد از وجود، تفاوت ندارد، و در ازل مى‌دانسته آنچه در أبد الآباد بهم رسد، و جميع اشياء مانند ذرات هوا و قطرات دريا و عدد مثقال کوهها و برگ درختان و ريگ بيابان و نفس کشيدن هرذى روحى، نزد علم او هويدا، و منکشف؛ و در ازل، عالم است به همه اشياء، چه کلى و چه جزئى، چه نهانى چه آشکارا، چه معدوم چه موجود، يعنى فرق نيست در نزد او بين موجود و بين معدوم در صحت تعلق علم به او.
(آية 8)