تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ اذْکُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (203)
ترجمه
و ياد کنيد خدا را در روزهاى شمرده شده پس کسيکه تعجيل کند در دو روز پس نيست گناهى بر او و کسيکه تأخير کند پس نيست گناهى بر او از براى کسيکه پرهيزگار شد و بترسيد از خدا و بدانيد که شما بسوى او محشور ميشويد..
تفسير
ذکر خداوند تکبير است در تعقيب پانزده نماز از ظهر روز عيد قربان تا صبح روز سيزدهم از براى کسيکه در منى باشد و در تعقيب ده نماز از براى کسى که در ساير بلاد است و مراد از ايام معدودات همين سه روز بعد از عيد است که آنرا ايام تشريق ناميده‌اند و تکبير باين نحو است اللّه اکبر اللّه اکبر لا اله الا اللّه و اللّه اکبر اللّه اکبر و للّه الحمد اللّه اکبر على ما هدانا اللّه اکبر على ما رزقنا من بهيمة الانعام اين بيان در کافى و عياشى و غيره از ائمه اطهار نقل شده است پس کسيکه تعجيل کند در کوچ
جلد 1 صفحه 259
کردن از منى بسوى وطن خود در دو روز بعد از عيد که روز دوازدهم باشد بعد از فراغت از رمى جمرات گناهى ننموده است و کسيکه تأخير نمايد در حرکت تا روز سيزدهم بعد از رمى آنهم گناهى نکرده است و گفته‌اند جهت آنکه خداوند تصريح فرموده در هر دو صورت بآنکه گناهى نکرده است آنستکه در زمان جاهليت بعضى مستعجل را گناهکار ميدانستند و برخى مستأخر را و خداوند هر دو را تخطئه فرموده است و در فقيه از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که مقصود آن نيست که حکم توسعه دارد و مکلف مخير است بين تعجيل و تأخير بلکه مراد آنستکه خداوند مى‌آمرزد او را و گناهى براى او ثبت و ضبط نميشود و شايد مراد آن باشد که مفاد کلام تخيير نيست بلکه نفى گناه است و ميسازد با آنکه تأخير رجحان داشته باشد يا تعجيل مشروط بشرطى باشد مانند بعد از زوال و اين حکم براى کسى است که در حال احرام پرهيز نموده باشد از صيد و الا بايد روز سيزدهم حرکت کند چنانچه در تهذيب از آنحضرت نقل نموده و روايات ديگرى هم باين مضمون نقل شده است و عياشى از حضرت باقر نقل نموده که مراد از اتقاء در آيه شريفه پرهيز از صيد و جماع و فسوق و جدال و ساير محرمات احرام است و در تفسير امام (ع) بعد از بيان مراد از تعجيل و تأخير بتقريب متقدم فرموده است مراد از نفى گناه بشرط تقوى آنستکه تمام معاصى سابق او بواسطه حج بشرط مقارنت آن با تقوى و پشيمانى مغفور است لکن مشروط است بآنکه بعد از حج مرتکب معاصى نشود و الا گناهان سابقش براى بطلان توبه‌اش مغفور نميشود بلکه توبه جديد ميخواهد شايد مراد امام (ع) آن باشد که معاصى بعد کاشف است از آنکه پشيمانى سابق حقيقى نبوده و عزم بر ترک نداشته و الا ديگر مرتکب معصيت نميشد چون پشيمانى حقيقى حالت روح را تغيير ميدهد و ديگر شخص مرتکب معصيت نميشود و اينکه ديده ميشود بعضى پى در پى توبه ميکنند و ميشکنند واقعا پشيمان نشدند و توبه ننمودند و الا معنى ندارد شرط قبول توبه در حج عدم ارتکاب معاصى بعد از حج باشد با آنکه اين شرط براى قبول توبه در غير حج نيست پس به اين بيان امام (ع) خواسته است حقيقت توبه را معرفى بفرمايد و عياشى از حضرت باقر (ع) روايت نموده است که مراد از اهل تقوى در اين آيه شيعيانند پيغمبر (ص) فرموده ثابت نميماند بر ولايت على (ع) مگر اهل تقوى و قريب باين مضمون از حضرت صادق (ع) هم نقل شده است در هر حال
جلد 1 صفحه 260
قول خداوند لمن اتقى در آيه شريفه بنظر حقير خبر است از مبتداء محذوف که ذلک باشد و چون کلام سابق مشتمل بر وعد است دلالت بر آن دارد يعنى اين وعده مغفرت براى اهل تقوى است يا اين حکم براى پرهيزکاران است و نکته بلاغتى حذف اولا اختصار و ثانيا اهتمام بشرط تقوى است که تا خواسته باشند ربط متعلق را بکلام پيدا کنند قدرى تأمل لازم دارد و شرط در ذهن مستقر ميشود و اهميت پيدا ميکند و در عروة الوثقى مشروط نموده است خروج روز دوازدهم را به بعد از زوال و آنکه از زن و صيد اجتناب نموده باشد مع ذلک باز فرموده است افضل و احوط آنستکه روز عيد بيايد مکه اعمال حج را بجا بياورد و برگردد بمنى و ليالى ايام تشريق را در منى باشد و هر سه روز رمى نمايد در هر حال بايد تقوى را شعار نموده دانست که تمام خلائق يک روز در پيشگاه احديت مجتمع و محشور ميشوند و در آنجا هر کس بجزاى اعمال خود از خير و شر خواهد رسيد.